Konu anlatımı
İnsanların çoğu inancını önce ailesinden ve çevresinden öğrenir. İslam bilginleri, bu ilk öğrenmeyle yetinen iman ile araştırmaya ve delile dayanan imanı birbirinden ayırmıştır. Bu alt başlıkta taklidi ve tahkiki imanın ne olduğunu, aralarındaki farkı ve İslam'ın hangisini teşvik ettiğini göreceksin.
Taklidi iman
Taklit, bir şeyi dayanağını araştırmadan başkasından gördüğü gibi yapmaktır. Taklidi iman, kişinin iman esaslarını anne babasından ve çevresinden duyduğu biçimiyle, delillerini bilmeden kabul etmesidir. İslam bilginlerinin çoğunluğu bu imanı geçerli saymıştır; çünkü kişi inanılması gerekenleri kalbiyle doğrulamaktadır. Ancak taklidi iman bilgiye dayanmadığı için zayıftır: Kişi bir itirazla ya da şüpheyle karşılaştığında ne cevap vereceğini bilemez ve inancı kolayca sarsılabilir.
Tahkiki iman
Tahkik, bir şeyin doğruluğunu araştırıp soruşturmak demektir. Tahkiki iman; iman esaslarını delilleriyle bilerek, üzerinde düşünerek ve içtenlikle benimseyerek inanmaktır. Böyle inanan kişi neye, niçin inandığını bilir; karşılaştığı sorulara bilgiyle cevap arar, şüpheler karşısında kolayca sarsılmaz. İnancı davranışlarına daha güçlü yansır. Kur'an'ın insanı evren ve kendi yaratılışı üzerinde düşünmeye çağırması, tahkiki imana yönelik bir teşviktir.
Taklitten tahkike
İki iman arasındaki fark, inanılan şeylerde değil, inancın dayanağındadır: İkisinde de aynı esaslara inanılır; biri duyduğuyla yetinir, öteki bilerek inanır. İslam, kişinin taklidi imanda kalmamasını, okuyarak, soru sorarak ve düşünerek inancını güçlendirmesini ister. Bunun yolu Kur'an'ı anlamaya çalışmak, güvenilir kaynaklardan bilgi edinmek ve evrendeki düzen üzerinde düşünmektir. Soru sormak ya da bir konuyu merak etmek imanın yok olduğunu göstermez; doğru bilgiyle cevap bulduğunda imanı pekiştirir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Elif, iman esaslarını küçük yaşta ninesinden öğrenmiş ve hiç sorgulamadan benimsemiştir. Lisede bir arkadaşının “Ahirete neden inanıyorsun?” sorusuna cevap veremeyince konuyu araştırmış, ayet meallerini okumuş, öğretmenine sorular sormuş ve inancının gerekçelerini öğrenmiştir. Elif'in imanı başlangıçta ve araştırmadan sonra nasıl adlandırılır?
Çözüm. Elif'in başlangıçtaki imanı, dayanaklarını bilmeden çevresinden öğrendiği biçimiyle kabul ettiği için taklidi imandır; bu iman geçerlidir ama bir soru karşısında yetersiz kalmıştır. Araştırıp delillerini öğrendikten sonraki imanı ise tahkiki imandır. İnandığı esaslar değişmemiş, inancının dayanağı değişmiştir. İslam'ın teşvik ettiği de bu geçiştir.
Örnek 2. Bir sınıf tartışmasında Kaan “Araştırmadan, yalnız büyüklerinden duyarak inanan kişinin imanı sayılmaz.” der. Selin ise “Böyle bir iman da sayılır; ama kişi inancının dayanaklarını öğrenerek onu sağlamlaştırmalıdır.” diye karşılık verir. Hangisinin görüşü İslam bilginlerinin taklidi imanla ilgili değerlendirmesine uygundur?
Çözüm. Selin'in görüşü uygundur. İslam bilginleri taklidi imanı geçersiz saymamış, yalnızca yeterli görmemiş ve kişiyi inancını delillerle temellendirmeye teşvik etmiştir. Kaan'ın görüşü bu yüzden yanlıştır: Söz konusu olan geçersizlik değil, zayıflıktır. Paragraf sorularında “geçerli olmakla birlikte” gibi ifadelere dikkat et; bu tür ifadeler taklidi imanın reddedilmediğini, ama geliştirilmesinin istendiğini gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Taklidi imanı geçersiz saymak; geçerlidir ama zayıftır.
- Taklidi ve tahkiki imanda farklı şeylere inanıldığını sanmak; inanılan esaslar aynıdır, dayanak farklıdır.
- Soru sormayı ya da araştırmayı imana aykırı görmek; araştırma tahkiki imanın yoludur.
- Taklidi iman: araştırmadan, duyduğu gibi inanmak.
- Tahkiki iman: bilerek, delile dayanarak inanmak.
- Taklidi iman geçerlidir; hedef tahkiki imana ulaşmaktır.