Konu anlatımı
İslam'da iman, aklı devre dışı bırakan bir kabul değildir. Kur'an-ı Kerim insanı düşünmeye, gözlem yapmaya ve delil aramaya çağırır; aklını kullanmayanları da eleştirir. Bu alt başlıkta Kur'an'ın akla verdiği değeri, aklın dinî sorumluluktaki yerini ve akıl ile vahiy arasındaki ilişkiyi göreceksin.
Kur'an'ın düşünmeye çağrısı
Kur'an'da pek çok ayet “Hiç düşünmez misiniz?”, “Akletmez misiniz?” gibi sorularla biter. Gökyüzünün ve yeryüzünün nasıl var edildiği, gecenin gündüzü izlemesi, yağmurun ölü toprağı canlandırması üzerinde düşünülmesi istenir. Bu ayetlerde iman, evrendeki düzeni gözleyip üzerinde düşünmenin doğal sonucu olarak sunulur. Zümer suresinin 9. ayetindeki “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” sorusu da bilginin değerini vurgular.
Körü körüne taklidin eleştirisi
Kur'an, kendilerine gerçek anlatıldığında atalarını hangi yol üzerinde buldularsa ona uyacaklarını söyleyenleri eleştirir ve ataların da yanılmış olabileceğini hatırlatır. Buradaki eleştiri büyüklere saygıya değil, bir inancı ya da geleneği yalnızca eskiden beri sürdüğü için, doğruluğunu hiç düşünmeden benimsemeye yöneliktir. İslam'a göre insan, inancının ve davranışlarının gerekçesini bilmeli; duyduğu her sözü araştırmadan kabul etmemelidir.
Akıl, sorumluluk ve vahiy
İslam'da bir kişinin dinî hükümlerden sorumlu tutulması için akıl sahibi olması şarttır; akıl sağlığı yerinde olmayan kişi yükümlü sayılmaz. Bu, aklın din karşısındaki değerini gösterir. Bununla birlikte akıl sınırsız değildir: Ahiret hayatının ayrıntıları ya da ibadetlerin nasıl yapılacağı gibi konular yalnız akılla bilinemez, vahiyle öğrenilir. Akıl vahyi anlar ve yorumlar; vahiy de akla, kendi başına ulaşamayacağı konularda yol gösterir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir derste öğretmen şu ayet mealini okur: “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelip gidişinde akıl sahipleri için elbette ibretler vardır.” (Âl-i İmrân, 190). Bu ayetten hareketle İslam'ın akıl ve inanç ilişkisine bakışı hakkında ne söylenebilir?
Çözüm. Ayet, evrendeki düzeni Allah'ın varlığının ve kudretinin işareti olarak sunar ve bu işaretleri anlayacak olanların akıl sahipleri olduğunu söyler. Buna göre inanç, gözlem ve düşünmeyle desteklenir; akıl imanın karşıtı değil, ona götüren yoldur. “Evren üzerine düşünmek inancı zayıflatır.” ya da “Akıl dinî konularda rol oynamaz.” gibi yargılar bu ayetle çelişir.
Örnek 2. Bir genç, “Bizim ailede herkes böyle yapar, ben de nedenini sormadan aynısını yaparım.” diyerek dinî konularda hiçbir şeyi araştırmadığını söyler. Kur'an'ın akla bakışı açısından bu tutum nasıl değerlendirilir?
Çözüm. Aileden öğrenmek değerlidir ve inancın ilk kaynağı çoğu zaman ailedir. Ancak Kur'an, bir şeyi yalnızca atalardan görüldüğü için, üzerinde hiç düşünmeden sürdürmeyi eleştirir ve insanın bilgisi olmayan şeyin peşine düşmemesini ister (İsrâ, 36). Beklenen, gencin öğrendiklerinin dayanağını araştırması, soru sorması ve inancını bilgiyle temellendirmesidir. Böylece taklide dayanan inanç, bilgiye dayanan inanca dönüşür.
Sık yapılan hatalar
- İslam'da aklın ikinci planda olduğunu sanmak; akıl hem düşünmeye çağrının muhatabı hem de sorumluluğun şartıdır.
- Kur'an'ın atalar eleştirisini büyüklere saygısızlık olarak yorumlamak; eleştirilen, düşünmeden taklittir.
- Aklın her şeyi tek başına bilebileceğini düşünmek; gayb alanındaki bilgi vahiyle öğrenilir.
- Kur'an insanı düşünmeye, gözleme ve delil aramaya çağırır.
- Akıl dinî sorumluluğun şartıdır.
- Akıl vahyi anlar; vahiy akla ulaşamadığı konularda yol gösterir.