Konu anlatımı
Bilgi ve inanç konusu işlenirken iki ayet sık anılır: İsrâ suresinin 36. ve Mülk suresinin 23. ayeti. İkisi de insana verilen işitme, görme ve anlama yetilerinden söz eder; biri bu yetilerin sorumluluğunu, öteki nimet oluşunu vurgular. Bu alt başlıkta iki ayetin mesajını ve günlük hayattaki karşılığını göreceksin.
İsrâ suresi 36. ayet: bilmediğinin peşine düşme
Ayette şöyle buyrulur: “Hakkında kesin bilgi sahibi olmadığın şeyin peşine düşme. Çünkü kulak, göz ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur.” Ayet insandan, bilmediği konuda hüküm vermemesini, duyduğu her sözü araştırmadan doğru kabul etmemesini ve tahmine dayanarak insanları suçlamamasını ister. Kulak işittiğinden, göz gördüğünden, gönül de inandığı ve niyet ettiği şeyden sorumludur. Buna göre bilgi edinme yolları aynı zamanda birer sorumluluk alanıdır.
Mülk suresi 23. ayet: yetiler birer nimettir
Ayette Allah'ın insanı yarattığı, ona kulaklar, gözler ve kalpler verdiği hatırlatılır ve insanların ne kadar az şükrettiği belirtilir. İşitme, görme ve anlama gücü insanın bilgiye ulaşmasını sağlayan araçlardır ve Allah'ın birer nimetidir. Bu nimetlerin şükrü yalnız dille teşekkür etmek değildir; onları doğruyu öğrenmek, düşünmek ve iyilik yapmak için kullanmaktır. Bu yetileri hiç kullanmamak ya da kötüye kullanmak nankörlük sayılır.
İki ayetin ortak mesajı
İki ayet birlikte okunduğunda şu sonuç çıkar: Allah insana bilgi edinme yetileri vermiş, bu yetileri doğru kullanmasını istemiş ve onlardan sorumlu tutmuştur. Müslüman, söylentiye değil bilgiye dayanır; bir haberi paylaşmadan önce doğruluğunu araştırır. Bu ilke, sosyal medyada karşılaşılan doğrulanmamış haberleri yaymak, bir kişi hakkında duyuma dayanarak konuşmak ya da bilmediği konuda kesin konuşmak gibi günlük davranışlar için de geçerlidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir öğrenci, sosyal medyada sınıf arkadaşı hakkında yazılmış, kaynağı belli olmayan bir iddiayı okur. Doğruluğunu araştırmadan iddiayı sınıf grubunda paylaşır; sonradan iddianın asılsız olduğu anlaşılır. Öğrencinin davranışı İsrâ suresinin 36. ayeti açısından nasıl değerlendirilir?
Çözüm. Ayet, insanın hakkında kesin bilgisi olmayan şeyin peşine düşmemesini ister ve kulak, göz ile gönlün bundan sorumlu olduğunu bildirir. Öğrenci, doğruluğunu bilmediği bir iddiayı yayarak hem bilgiye dayanmadan davranmış hem de arkadaşının onuruna zarar vermiştir. Ayete uygun davranış, haberi paylaşmadan önce kaynağını ve doğruluğunu araştırmak, emin olamıyorsa yaymamaktır.
Örnek 2. Mülk suresinin 23. ayetinde kulakların, gözlerin ve kalplerin verildiği hatırlatıldıktan sonra insanların az şükrettiği belirtilir. Buna göre bu yetilerin şükrü nasıl yerine getirilir?
Çözüm. Şükür, nimetin değerini bilmek ve onu veriliş amacına uygun kullanmaktır. İşitme, görme ve anlama yetilerinin şükrü; onları doğru bilgiyi öğrenmek, evrendeki düzen üzerinde düşünmek, iyiyi kötüden ayırmak ve yararlı işler yapmak için kullanmakla yerine getirilir. Bu yetileri başkalarına zarar vermek için kullanmak ise nimete nankörlüktür. Ayet böylece bilgi edinmeyi bir şükür biçimi olarak sunar.
Sık yapılan hatalar
- İsrâ 36'yı yalnız dinî bilgilerle sınırlı sanmak; ayet her konuda bilgiye dayanmayı öğütler.
- Şükrü yalnız dille söylenen bir teşekkür saymak; yetileri doğru kullanmak da şükürdür.
- İki ayetin vurgusunu karıştırmak; İsrâ 36 sorumluluğu, Mülk 23 nimeti ve şükrü öne çıkarır.
- İsrâ 36: Bilmediğin şeyin peşine düşme; kulak, göz ve gönül sorumludur.
- Mülk 23: İşitme, görme ve anlama yetileri nimettir; şükrü doğru kullanmaktır.
- Ortak mesaj: Söylentiye değil, bilgiye dayan.