Konu anlatımı
Kader inancı, iman esasları içinde en çok yanlış anlaşılan konudur. “Her şey kaderse insan neden sorumlu?” sorusu sık sorulur. TYT soruları da genellikle bu noktayı, yani kader inancı ile insanın iradesi ve çabası arasındaki ilişkiyi ölçer. Bu alt başlıkta kader ve kazayı, insanın sorumluluğunu ve kader inancının kazandırdıklarını göreceksin.
Kader ve kaza
Kader sözlükte ölçü, bir şeyi ölçüyle belirleme anlamına gelir. Terim olarak Allah'ın, evrende olmuş ve olacak her şeyi sınırsız ilmiyle bilmesi ve bir ölçüye göre belirlemesidir. Kaza ise Allah'ın belirlediği şeylerin zamanı gelince gerçekleşmesidir. Evrendeki düzen de kaderin bir yansımasıdır: Güneşin doğup batması, suyun belirli bir sıcaklıkta kaynaması, canlıların doğup ölmesi şaşmaz yasalara bağlıdır. İnsan bu yasaları öğrenerek hayatını planlar.
İnsanın iradesi ve sorumluluğu
Allah insana akıl ve irade, yani seçme gücü vermiştir. İnsan iyiyi ya da kötüyü kendi isteğiyle seçer; bu yüzden seçimlerinden sorumludur ve ahirette bunların hesabını verecektir. Allah'ın bir şeyi önceden bilmesi, insanı o şeyi yapmaya zorlamaz. Kur'an'da “İnsan için ancak çalıştığı vardır.” buyrulur (Necm, 39); bir toplum kendi durumunu değiştirmedikçe Allah'ın da onların durumunu değiştirmeyeceği bildirilir (Ra'd, 11). İnsan, iradesinin dışında kalan şeylerden, örneğin doğduğu yerden ya da boyunun uzunluğundan sorumlu değildir.
Tevekkül ve kader inancının kazandırdıkları
Tevekkül, bir iş için gereken bütün çabayı gösterip önlemleri aldıktan sonra sonucu Allah'a bırakmaktır; çalışmadan beklemek tevekkül değil, tembelliktir. Kadere inanan kişi çalışkandır, çünkü sonucun çabaya bağlandığını bilir. Başardığında şımarmaz, çünkü başarıyı yalnız kendinden bilmez. Başaramadığında yıkılmaz, çünkü elinden geleni yaptığını ve her işte bir hayır olabileceğini düşünür. Böylece kader inancı insana çalışkanlık, alçakgönüllülük, sabır ve umut kazandırır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir hasta, doktorunun yazdığı ilaçları “Ecelim geldiyse ilaç fayda etmez, gelmediyse zaten bir şey olmaz.” diyerek kullanmaz. Bu düşünce İslam'ın kader anlayışı açısından neden yanlıştır?
Çözüm. Bu düşünce kaderi, insanın çabasını ve sebeplere başvurmasını gereksiz kılan bir zorunluluk gibi görür. Oysa İslam'a göre insan iradesiyle davranır ve seçimlerinden sorumludur; hastalığa karşı tedavi olmak da insanın alması gereken önlemlerdendir. Hz. Peygamber de hastalara tedavi olmalarını öğütlemiştir. Doğru tutum, tedavi için gerekeni yapıp sonucu Allah'a bırakmak, yani tevekkül etmektir.
Örnek 2. Milli takım seçmelerine hazırlanan bir okçu aylarca düzenli antrenman yapar. Seçmelerde kıl payı elenince antrenörüne “Üzerime düşeni yaptım; demek ki eksiklerim var, onları giderip yeniden deneyeceğim.” der. Bir yıl sonra takıma seçildiğinde ise başarısını anlatırken emeği geçenlere teşekkür eder ve bunu Allah'ın bir lütfu olarak görür. Okçunun tutumunda kader inancının hangi kazanımları görülür?
Çözüm. Aylarca düzenli çalışması çalışkanlığı; elendiğinde yıkılmayıp eksiklerini gidermeye yönelmesi sabrı ve umudunu yitirmemeyi; seçildiğinde başarıyı yalnız kendine mal etmemesi alçakgönüllülüğü gösterir. Hiçbir aşamada “Kaderimde varsa olur.” diyerek çalışmayı bırakmamıştır. Çaba göstermeden sonucu beklemek kader inancının kazanımı değil, yanlış anlaşılmasıdır.
Sık yapılan hatalar
- Kaderi, insanın hiçbir seçim yapamadığı bir zorunluluk olarak düşünmek; insan iradesiyle seçer ve sorumludur.
- Tevekkülü çalışmadan beklemek sanmak; tevekkül çabadan sonra gelir.
- Kader ile kazayı karıştırmak; kader belirleme, kaza belirlenenin gerçekleşmesidir.
- Kader: Allah'ın her şeyi bilmesi ve bir ölçüye göre belirlemesi; kaza: belirlenenin gerçekleşmesi.
- Allah'ın bilmesi insanı zorlamaz; insan seçimlerinden sorumludur.
- Önce çaba ve önlem, sonra tevekkül.
- Kazanımlar: çalışkanlık, alçakgönüllülük, sabır, umut.