Konu anlatımı
Bilgi, bilen insan ile bilinen şey arasındaki ilişkiden doğar. İslam bilginleri insanın bilgi edinme yollarını üç başlıkta toplamıştır: sağlam duyular, selim akıl ve doğru haber. TYT'de bu konu çoğunlukla günlük hayattan bir durum verilerek sorulur ve bilginin hangi kaynağa dayandığını bulman istenir. Bu alt başlıkta üç kaynağı, sınırlarını ve onları ayırt etme yolunu göreceksin.
Sağlam duyular
Görme, işitme, koklama, tatma ve dokunma duyuları insanı dış dünyaya bağlar. Bir yemeğin tuzunu tadarak, bir sesin kime ait olduğunu işiterek, bir kumaşın yumuşaklığını dokunarak bilmek duyu bilgisidir. Duyuların güvenilir olması için sağlıklı çalışması gerekir. Duyular kendi alanında güçlüdür ama sınırlıdır: Çok uzaktaki ya da çok küçük nesneleri algılayamaz, bazen de yanıltır. Suya daldırılan düz bir çubuğun kırık görünmesi bunun örneğidir; bu yanılgıyı akıl düzeltir.
Selim akıl
Akıl, insanı öteki canlılardan ayıran düşünme ve anlama gücüdür. Selim akıl; ön yargıdan, kuruntudan ve çıkar hesabından etkilenmeden sağlıklı işleyen akıl demektir. Akıl, duyuların sağladığı verileri ve önceden bilinenleri kullanarak yeni sonuçlara ulaşır: Bir bütünün parçasından büyük olduğunu bilmek, kapalı bir odadan gelen sesten içeride biri olduğunu anlamak ya da bir problemi işlem yaparak çözmek akla dayanır. Akıl aynı zamanda dinî sorumluluğun şartıdır.
Doğru haber: mütevatir haber ve vahiy
İnsan her şeyi kendi görüp deneyemez; bilgisinin büyük bölümünü başkalarından öğrenir. Doğruluğunda şüphe bulunmayan habere doğru haber denir ve iki türlüdür. Mütevatir haber, yalan üzerinde anlaşmaları düşünülemeyecek kadar çok kişinin aktardığı haberdir; hiç gitmediğin bir ülkenin varlığını ya da yüzyıllar önce yaşamış bir hükümdarı bu yolla bilirsin. İkinci tür, peygamberlerin Allah'tan alıp insanlara bildirdiği vahiydir. Ahiret ve melekler gibi duyuların ve aklın tek başına ulaşamadığı konularda bilgi kaynağı vahiydir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir arkeolog, kazıda bulduğu yanmış tahıl tanelerinden ve is tabakasından yola çıkarak yerleşimin bir yangından sonra terk edildiği sonucuna varır. Bir müzik öğretmeni, öğrencisinin çaldığı notanın yanlış olduğunu duyar duymaz fark eder. Bir öğrenci ise İstanbul'un 1453'te fethedildiğini tarih kitaplarından ve kuşaklar boyunca aktarılan bilgilerden öğrenmiştir. Bu üç bilgi hangi kaynaklara dayanır?
Çözüm. Arkeolog yangını görmemiştir; bulgular arasında bağ kurarak bir sonuca ulaşmıştır, kaynak akıldır. Müzik öğretmeni yanlış notayı işitme duyusuyla algılamıştır, kaynak duyulardır. İstanbul'un fethi ise öğrencinin tanık olmadığı, ancak yalan üzerinde birleşmeleri düşünülemeyecek kadar çok kişinin kuşaktan kuşağa aktardığı bir bilgidir; kaynak, doğru haberin bir türü olan mütevatir haberdir.
Örnek 2. Bir kişi “Ben yalnızca gözümle gördüğüme inanırım.” demektedir. İslam düşüncesindeki bilgi anlayışına göre bu görüşün eksik yanı nedir?
Çözüm. Bu görüş bilgiyi yalnız duyulara indirger. Oysa duyular sınırlıdır ve yanılabilir; insan aklıyla, görmediği pek çok şeyi bilir ve bilgisinin büyük bölümünü güvenilir haber yoluyla edinir. Kişi kendi doğumunu, atalarını ya da hiç gitmediği ülkeleri gözüyle görmemiştir ama bunları bilir. İslam düşüncesi duyuları, aklı ve doğru haberi birlikte kabul eder; görülmeyen âlemle ilgili bilgiyi ise vahye dayandırır.
Sık yapılan hatalar
- Bir ipucundan sonuç çıkarmayı duyu bilgisi saymak; izi görmek duyuya, izden sonuca varmak akla dayanır.
- Tek bir kişinin anlattığı her şeyi mütevatir haber sanmak; mütevatir haberde yalan üzerinde birleşmeleri düşünülemeyecek bir çokluk aranır.
- Akıl ile vahyi birbirine karşıt görmek; İslam düşüncesinde ikisi birbirini tamamlar.
- Duyular algılar, akıl sonuç çıkarır, doğru haber görmediğini öğretir.
- Doğru haber iki türlüdür: mütevatir haber ve vahiy.
- Soruda “Kişi bunu nasıl öğrendi?” diye sor: kendi duyusuyla mı, akıl yürüterek mi, güvenilir aktarımla mı?