Konu anlatımı
İnsan sahip olduklarına nasıl baktığıyla da sınanır. Nimetlerin farkında olup onlara teşekkür etmek şükür, sahip olduğuyla gönlü zengin yaşamak kanaattir. TYT'de bu iki kavram çoğunlukla ayetlerden çıkarım ya da davranış örneğiyle eşleştirme biçiminde sorulur. Bu alt başlıkta şükrü, kanaati ve bunların karıştırıldığı kavramları göreceksin.
Şükür ve biçimleri
Şükür, verilen nimetin değerini bilmek ve nimeti verene teşekkür etmektir. Üç biçimde yerine getirilir: Kalple şükür, nimetin Allah'tan geldiğini bilmektir. Dille şükür, “Elhamdülillah” diyerek Allah'a hamd etmektir. Davranışla şükür ise nimeti veriliş amacına uygun kullanmak ve başkalarıyla paylaşmaktır: Sağlığın şükrü onu korumak ve iyi işlerde kullanmak, bilginin şükrü onu öğretmek, malın şükrü ihtiyaç sahibine vermektir.
Şükürle ilgili ayetler
İbrâhîm suresinin 7. ayetinde “Eğer şükrederseniz elbette size nimetimi artırırım.” buyrulur; nankörlük edenler ise uyarılır. Bakara suresinin 152. ayetinde Allah'ı anma ve şükretme birlikte emredilir, nankörlük yasaklanır. Nahl suresinin 18. ayetine göre Allah'ın nimetleri sayılamayacak kadar çoktur. Şükür yalnız büyük nimetler için değildir; nefes almak, görmek, sevdikleriyle birlikte olmak gibi alışılmış nimetler de şükrü gerektirir. Şükrün karşıtı nankörlüktür.
Kanaat
Kanaat, kişinin helal yoldan çalışıp kazandığıyla yetinmesi, başkalarının elindekine göz dikmemesidir. Kanaat çalışmamak ya da ilerlemeyi istememek değildir; kanaatin karşıtı tembellik değil, hırs ve açgözlülüktür. Kanaatkâr kişi daha iyisi için çalışır, ama elde edemediği şeyler yüzünden huzurunu yitirmez ve haram yollara sapmaz. Hz. Peygamber, zenginliğin mal çokluğu değil, gönül zenginliği olduğunu bildirmiştir. Kanaat insanı kıskançlıktan, gereksiz borç yükünden ve tüketim yarışından korur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Dört kişilik bir aile küçük bir evde oturmaktadır. Baba, daha geniş bir ev alabilmek için akşamları ek iş yapıp birikim yapar; ancak tanıdıklarının gösterişli evlerini kıskanmaz, altından kalkamayacağı borçlara girmez ve “Başımızı sokacak bir evimiz var, buna şükür.” der. Babanın tutumunda hangi kavramlar görülür? Bu tutum tembellik sayılır mı?
Çözüm. Sahip olduğu evi bir nimet olarak görüp teşekkür etmesi şükürdür. Başkalarının evini kıskanmaması ve gücünü aşan borçlara girmemesi kanaattir. Bu tutum tembellik değildir; çünkü baba daha iyisi için çalışmayı sürdürmektedir. Kanaat, çabayı bırakmak değil; çabalarken elindekinin değerini bilmek ve hırsa kapılmamaktır. Tembel kişi çalışmaz; kanaatkâr kişi çalışır ama açgözlülük etmez.
Örnek 2. Sağlıklı bir genç, günlerinin çoğunu amaçsızca geçirir, yeteneklerini geliştirmek için hiçbir şey yapmaz; “Sağlığım için her gün Elhamdülillah diyorum, şükrümü yerine getiriyorum.” der. Şükür anlayışı açısından gencin tutumunda eksik olan nedir?
Çözüm. Genç dille şükretmektedir ve nimetin Allah'tan geldiğini bilmektedir; bunlar şükrün ilk iki biçimidir. Eksik olan, davranışla şükürdür. Sağlığın ve yeteneklerin şükrü, onları koruyup yararlı işlerde kullanmaktır. Verilen nimeti boşa harcamak, dille edilen teşekkürle çelişir. Şükür ancak kalp, dil ve davranış birlikte olduğunda tamamlanır; İbrâhîm suresinin 7. ayetindeki nimetin artması vaadi de böyle bir şükürle ilgilidir.
Sık yapılan hatalar
- Kanaati tembellik ya da azla yetinip çalışmamak sanmak; kanaatin karşıtı hırstır.
- Şükrü yalnız dille söylenen bir söz saymak; nimeti yerinde kullanmak ve paylaşmak da şükürdür.
- Kanaat ile tevekkülü karıştırmak; kanaat eldekiyle yetinmek, tevekkül sonucu Allah'a bırakmaktır.
- Şükür kalple, dille ve davranışla yapılır.
- İbrâhîm 7: Şükür nimeti artırır.
- Kanaat: çalışıp kazandığıyla yetinmek, başkasının elindekine göz dikmemek.