Konu anlatımı
İslam'ın bütün inanç esasları Allah inancına dayanır. Allah'ı tanımak, O'nun var ve bir olduğunu bilmekle ve sıfatlarını öğrenmekle olur. Bu alt başlıkta tevhit inancını, Allah'ın varlığına ve birliğine işaret eden delilleri ve Allah'ın sıfatlarını göreceksin.
Allah'ın varlığı
İnsanın bir yaratıcıya inanma eğilimi doğuştan gelir; buna fıtrat denir. Akıl da evrene bakarak bir yaratıcının varlığını kavrar. Evrende her şey belirli bir ölçü, düzen ve amaç içinde işler: Gece ile gündüzün birbirini izlemesi, mevsimler, canlıların ihtiyaçlarına uygun yaratılması rastlantıyla açıklanamaz; bu düzen, bilen ve güç yetiren bir yaratıcıyı gösterir. Ayrıca evrendeki her varlık sonradan var olmuştur ve var olmak için bir var ediciye muhtaçtır. Kur'an insanı bu işaretler üzerinde düşünmeye çağırır.
Allah'ın birliği: tevhit
Tevhit, Allah'ın bir ve tek olduğuna, eşinin ve ortağının bulunmadığına inanmaktır. İhlâs suresi tevhidi özetler: “De ki: O, Allah'tır, bir tektir. Allah Samed'dir. O, doğurmamış ve doğmamıştır. Hiçbir şey O'na denk değildir.” Samed, her şeyin kendisine muhtaç olduğu, kendisi hiçbir şeye muhtaç olmayan demektir. Enbiyâ suresinin 22. ayetine göre yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar bulunsaydı ikisinin de düzeni bozulurdu; evrendeki uyum yaratıcının birliğini gösterir. Allah'a ortak koşmaya şirk denir.
Allah'ın sıfatları ve güzel isimleri
Allah'ın sıfatları iki grupta ele alınır. Zâtî sıfatlar yalnız Allah'a özgüdür: var olmak (vücut), varlığının başlangıcı olmamak (kıdem), sonu olmamak (beka), bir olmak (vahdaniyet), yaratılmışlara benzememek ve varlığı için hiçbir şeye muhtaç olmamak. Sübûtî sıfatlar ise hayat, ilim, işitme (semi), görme (basar), irade, kudret, kelam ve yaratmadır (tekvin). Kur'an'da “En güzel isimler Allah'ındır. O'na o güzel isimleriyle dua edin.” buyrulur (A'râf, 180). Bu isimlere esmâ-i hüsnâ denir; Rahmân, Rahîm, Alîm ve Gafûr bunlardandır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir derste öğretmen şu ayet mealini okur: “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar bulunsaydı, kesinlikle ikisinin de düzeni bozulurdu.” (Enbiyâ, 22). Bu ayet hangi inanç ilkesini, hangi akıl yürütmeyle temellendirir?
Çözüm. Ayet tevhit ilkesini, yani Allah'ın birliğini temellendirir. Akıl yürütme şöyledir: Birden çok ilah olsaydı iradeleri çatışır, evrende karışıklık çıkardı. Oysa evrende şaşmaz bir düzen ve uyum vardır. Öyleyse evreni yaratan ve yöneten tektir. Ayet böylece gözlemlenen düzenden yaratıcının birliğine ulaşır; inancı akla dayalı bir delille destekler.
Örnek 2. Bir öğrenci, sınav kâğıdında bir sorunun yanlışlıkla lehine puanlandığını fark eder. Kimse durumu bilmediği hâlde öğretmenine gidip hatayı bildirir ve “Allah her şeyi görür ve bilir.” der. Öğrencinin davranışı Allah'ın hangi sıfatlarına olan inancıyla ilişkilidir?
Çözüm. Öğrencinin sözü Allah'ın görme (basar) ve bilme (ilim) sıfatlarına işaret eder. Allah'ın her şeyi gördüğüne ve bildiğine inanan kişi, insanların bilmediği durumlarda da dürüst davranır. Bu örnek, Allah'ın sıfatlarını bilmenin yalnız bir bilgi olmadığını, davranışa yön veren bir bilinç olduğunu gösterir. Sıfatları öğrenmek, insanın Allah'la ilişkisini ve sorumluluk duygusunu güçlendirir.
Sık yapılan hatalar
- Zâtî sıfatlar ile sübûtî sıfatları karıştırmak; kıdem ve beka zâtî, ilim ve kudret sübûtî sıfatlardır.
- Tevhidi yalnız Allah'ın var olduğuna inanmak sanmak; tevhit Allah'ın bir olduğuna ve ortağının bulunmadığına inanmaktır.
- Kıdem ile bekayı karıştırmak; kıdem başlangıcı olmamak, beka sonu olmamaktır.
- Tevhit: Allah birdir, eşi ve benzeri yoktur (İhlâs suresi).
- Evrendeki düzen yaratıcının varlığına ve birliğine işaret eder (Enbiyâ, 22).
- Sübûtî sıfatlar: hayat, ilim, semi, basar, irade, kudret, kelam, tekvin.