Konu anlatımı
Kur'an insanı hem değerini hem de zaaflarını göstererek tanıtır. İnsan şerefli bir varlıktır, ama bu şeref ona sorumluluk da yükler. TYT'de özellikle Bakara suresinin 30. ayetindeki halife kavramı ve insanın yeryüzündeki görevi sorulur. Bu alt başlıkta Kur'an'ın insan anlayışını ve insanın sorumluluklarını göreceksin.
İnsanın değeri ve özellikleri
Kur'an'da “Biz insanı en güzel biçimde yarattık.” (Tîn, 4) ve “Andolsun, biz insanoğlunu şerefli kıldık.” (İsrâ, 70) buyrulur. İnsanı değerli kılan; akıl, irade, öğrenme ve konuşma yeteneğidir. Kur'an insanın zayıf yönlerini de bildirir: İnsan zayıf yaratılmıştır, acelecidir, nimete kavuşunca nankörlük edebilir, sıkıntıya düşünce umutsuzluğa kapılabilir. Bu özellikler insanın kusursuz olmadığını, kendini eğitmesi ve Allah'a yönelmesi gerektiğini gösterir.
Halife olarak insan
Bakara suresinin 30. ayetine göre Allah, meleklere yeryüzünde bir halife var edeceğini haber vermiştir. Halife olmak, insana yeryüzünde önemli bir görev ve yetki verildiği anlamına gelir. Bu görev; yeryüzünü imar etmek (Hûd, 61), adaleti ve iyiliği yaymak, doğayı ve öteki canlıları korumaktır. İnsan yeryüzünün sınırsız sahibi değil, ona emanet edilen nimetlerin sorumlusudur. Bu yüzden çevreyi kirletmek, kaynakları tüketmek ve canlılara eziyet etmek halifelik göreviyle bağdaşmaz.
Emanet, sınav ve hesap
Ahzâb suresinin 72. ayetinde, göklerin, yerin ve dağların üstlenmekten çekindiği emaneti insanın yüklendiği bildirilir; bilginler bu emaneti akıl, irade ve bunlara bağlı sorumluluk olarak açıklar. Mülk suresinin 2. ayetine göre ölüm ve hayat, kimin daha güzel davranacağının sınanması için yaratılmıştır. Kıyâmet suresinin 36. ayetindeki “İnsan, kendisinin başıboş bırakılacağını mı sanır?” sorusu da insanın yaptıklarından hesaba çekileceğini hatırlatır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir fabrika sahibi, arıtma tesisi kurmanın masraflı olduğunu söyleyerek atıklarını yakındaki dereye boşaltır ve “Arazi benim, dilediğimi yaparım.” der. İnsanın yeryüzünde halife kılınması (Bakara, 30) açısından bu tutum nasıl değerlendirilir?
Çözüm. Halife, yeryüzünün sınırsız sahibi değil, kendisine emanet edilen nimetlerin sorumlusudur. Dere, içindeki canlılar ve o suyu kullanan insanlar yalnız fabrika sahibini değil, herkesi ve gelecek kuşakları ilgilendirir. Atıkları dereye boşaltmak hem çevreye zarar vermek hem de başkalarının hakkına girmektir. Halifelik görevi yeryüzünü imar etmeyi ve korumayı gerektirir; mülkiyet, zarar verme hakkı tanımaz.
Örnek 2. Kur'an insanın hem en güzel biçimde yaratıldığını hem de aceleci, nankör ve zayıf olabildiğini bildirir. Bu iki anlatım birbiriyle çelişir mi?
Çözüm. Çelişmez; birbirini tamamlar. İlk anlatım insana verilen yüksek imkânları, yani aklı, iradeyi ve öğrenme yeteneğini gösterir. İkinci anlatım ise bu imkânları kullanmayan insanın düşebileceği durumu hatırlatır. Kur'an insanı ne kusursuz bir varlık olarak yüceltir ne de değersiz görür; ona değerini bildirir ve zaaflarına karşı uyarır. İnsanın görevi, iman ve güzel davranışlarla kendini geliştirmektir.
Sık yapılan hatalar
- Halifeliği sınırsız yetki ve sahiplik olarak yorumlamak; halifelik görev ve sorumluluktur.
- İnsanın yalnız diğer insanlara karşı sorumlu olduğunu sanmak; çevreye ve öteki canlılara karşı da sorumludur.
- Kur'an'ın insanın zaaflarını anmasını insanı küçümseme saymak; amaç uyarmak ve eğitmektir.
- İnsan en güzel biçimde yaratılmış ve şerefli kılınmıştır (Tîn 4, İsrâ 70).
- Halife: yeryüzünü imar etmek ve korumakla görevli sorumlu varlık (Bakara, 30).
- Hayat bir sınavdır; insan başıboş bırakılmamıştır.