Konu anlatımı
Kişisel bakım ürünleri ve ilaçlar sağlığımız ve görünümümüz için kullanılır; ama içerdikleri kimyasallar yanlış ya da gereksiz kullanıldığında zarar verebilir. Bu alt başlıkta kozmetiklerdeki olası zararlı maddeleri, ilaçların farklı formlarda üretilme nedenlerini ve bilinçsiz ilaç kullanımının sonuçlarını göreceksin.
Kozmetiklerdeki olası zararlar
Parfümler alkol ve çok sayıda koku maddesi içerir; bu maddeler bazı kişilerde cilt tahrişi, alerji ve baş ağrısına yol açabilir. Kalıcı saç boyalarında saç telinin yapısını açan ve rengi açan maddeler saçı yıpratır; bazı boya maddeleri ciddi alerjik tepkilere neden olabilir, bu yüzden kullanmadan önce küçük bir bölgede alerji testi yapılmalıdır. Kalıcı dövme boyaları deriye iğneyle işlenir; ağır metal içerebilir, alerjiye ve temiz olmayan aletler nedeniyle enfeksiyona yol açabilir ve çıkarılması zordur. Jöleler alkol içeriyorsa saçı kurutabilir, saç derisinde tahriş ve kaşıntı yapabilir. Kozmetik ürünlerin etiketleri okunmalı, içerik listesi belli ve güvenilir ürünler seçilmelidir.
İlaçların farklı formları
Aynı etken madde farklı formlarda üretilebilir; form, ilacın vücuda nasıl gireceğini ve ne kadar hızlı etki edeceğini belirler:
- Hap (tablet, kapsül): ağızdan alınır, sindirim kanalında çözünüp emilir; taşınması ve dozu ayarlaması kolaydır, etkisi daha geç başlar.
- Şurup: sıvı formdur; çocuklar ve yutma güçlüğü çekenler için uygundur, ölçü kaşığıyla doz ayarlanır.
- İğne (enjeksiyon): ilaç doğrudan kana, kasa ya da deri altına verilir; etkisi hızlı başlar, sindirim sisteminde bozulan ilaçlar için kullanılır.
- Merhem ve krem: deriye sürülür ve uygulandığı bölgede yerel etki gösterir.
Yanlış ve gereksiz ilaç kullanımı
Hekime danışmadan, yanlış dozda ya da gereksiz yere ilaç kullanmak yan etkilere, ilaç zehirlenmelerine ve hastalığın gizlenmesine yol açabilir. Antibiyotiklerin gereksiz ve yarım bırakılarak kullanılması, mikropların ilaca direnç kazanmasına neden olur. Kullanılmayan ilaçların atılması ülke ekonomisine yük getirir. Son kullanma tarihi geçmiş ya da artan ilaçlar lavaboya ya da çöpe atılmamalı, eczanelere veya toplama noktalarına teslim edilmelidir; aksi hâlde su ve toprağa karışarak çevreyi kirletir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir hastanın acil durumda ilacın çok hızlı etki etmesi gerekiyor. Hap ve iğne formlarından hangisi tercih edilir? Nedenini açıklayınız.
Çözüm. İğne formu tercih edilir. Hap ağızdan alındıktan sonra mide ve bağırsakta çözünüp emilmesi zaman aldığı için etkisi daha geç başlar. İğneyle verilen ilaç ise doğrudan kana ya da kana kolayca geçebileceği dokulara ulaşır ve kısa sürede etki gösterir. Sindirim sisteminde bozulan ilaçlar da bu yüzden iğneyle verilir.
Örnek 2. Bir kişi soğuk algınlığında hekime danışmadan evde kalan antibiyotiği kullanıyor ve kendini iyi hissedince ilacı yarıda bırakıyor. Bu davranışın sakıncaları nelerdir?
Çözüm. Soğuk algınlığına çoğunlukla virüsler neden olur ve antibiyotikler virüslere etki etmez; ilaç gereksiz yere kullanılmıştır. Gereksiz ve yarıda bırakılan antibiyotik kullanımı mikropların ilaca direnç kazanmasına yol açar; ileride gerçekten gerektiğinde ilaç etkisiz kalabilir. Ayrıca yan etkilerle karşılaşılabilir ve ilaç israfı ülke ekonomisine yük olur.
Sık yapılan hatalar
- Doğal görünen her kozmetiğin zararsız olduğunu sanmak; içerik listesi okunmalıdır.
- Bütün ilaç formlarının aynı hızla etki ettiğini düşünmek.
- Kullanılmayan ilaçları lavaboya dökmek ya da evsel çöple atmak.
- Saç boyası öncesi alerji testi yapılır; dövme boyası ağır metal ve enfeksiyon riski taşır.
- Hap yavaş, iğne hızlı etki eder; şurup çocuklar, merhem yerel kullanım içindir.
- Gereksiz antibiyotik direnç yaratır; artan ilaçlar eczaneye teslim edilir.