Konu anlatımı
Mutfak, küçük bir kimya laboratuvarı gibidir: hamur kabarır, süt ekşir, çaydanlıkta kireç birikir ve sirke bu kireci çözer. Bu alt başlıkta evde ve mutfakta sık karşılaşılan kimyasalları ve bu olayların arkasındaki tepkimeleri göreceksin.
Sönmemiş ve sönmüş kireç
Kalsiyum oksit (CaO) sönmemiş kireç olarak bilinir; kireç taşının yüksek sıcaklıkta ısıtılmasıyla elde edilir: CaCO₃ → CaO + CO₂. Sönmemiş kirece su eklenince kireç söndürülür ve kalsiyum hidroksit, yani sönmüş kireç oluşur: CaO + H₂O → Ca(OH)₂. Bu tepkime sırasında çok ısı açığa çıkar; bu yüzden kireç söndürülürken dikkatli olunmalıdır. Sönmüş kireç bazik özelliktedir; badana ve harç yapımında kullanılır, deriyi ve gözü tahriş eder.
Kabartma tozu ve karbonat
Mutfakta karbonat adıyla bilinen sodyum bikarbonat (NaHCO₃), kabartma tozlarının temel bileşenidir. Hamur fırında ısınınca sodyum bikarbonat ayrışır ve karbon dioksit gazı ile su buharı açığa çıkar: 2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + H₂O + CO₂. Sodyum bikarbonat asitle karşılaştığında da karbon dioksit verir: sirkeye karbonat eklenince karışımın köpürmesi bu yüzdendir, NaHCO₃ + CH₃COOH → CH₃COONa + H₂O + CO₂. Hamurun içinde kalan gaz kabarcıkları hamuru kabartır ve kekin gözenekli yapısını oluşturur.
Kireç çözme
Sert su ısıtıldığında çaydanlık ve cezve gibi kapların iç yüzeyinde kalsiyum karbonattan oluşan kireç birikir. Sirke ve limon tuzu (sitrik asit) gibi asitler kalsiyum karbonatla tepkimeye girerek kireci çözer ve karbon dioksit gazı açığa çıkarır: CaCO₃ + 2CH₃COOH → Ca(CH₃COO)₂ + H₂O + CO₂. Ancak aynı asitler mermer tezgâhları da aşındırır, çünkü mermer de kalsiyum karbonattan oluşur.
Mutfakta fiziksel ve kimyasal değişimler
Mutfakta her gün hem fiziksel hem kimyasal değişimler gerçekleşir. Şekerin çayda çözünmesi, tereyağının erimesi, suyun kaynaması ve buzun erimesi fiziksel değişimlerdir; maddelerin kimliği değişmez. Yumurtanın pişmesi, ekmeğin kızarması, sütün ekşiyip yoğurda dönüşmesi, hamurun mayalanması ve sirke ile karbonatın köpürmesi ise kimyasal değişimlerdir; bu olaylarda yeni maddeler oluşur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Sönmemiş kireç suya atıldığında karışımın ısındığı gözleniyor. Bu olayda hangi madde oluşur? Tepkime hangi türdendir ve oluşan madde nerelerde kullanılır?
Çözüm. Kalsiyum oksit suyla tepkimeye girerek kalsiyum hidroksit, yani sönmüş kireç oluşturur: CaO + H₂O → Ca(OH)₂. İki madde birleşerek tek bir ürün oluşturduğu için bu bir sentez tepkimesidir ve tepkime sırasında ısı açığa çıkar. Sönmüş kireç bazik özelliktedir; badanada ve harç yapımında kullanılır.
Örnek 2. Şu mutfak olaylarından hangileri kimyasal değişimdir? I. Tereyağının erimesi II. Sirkeye karbonat eklenince köpürmesi III. Sütün ekşimesi IV. Şekerin çayda çözünmesi
Çözüm. Sirkeye karbonat eklendiğinde asit ile sodyum bikarbonat tepkimeye girer ve karbon dioksit gazı oluşur; bu kimyasal bir değişimdir. Sütün ekşimesinde süt şekeri mikroorganizmalar tarafından asitlere dönüştürülür; bu da kimyasal değişimdir. Tereyağının erimesi bir hâl değişimi, şekerin çözünmesi ise bir çözünme olayıdır; bu ikisinde yeni madde oluşmadığı için fiziksel değişimdir.
Sık yapılan hatalar
- Sönmüş kireç ile sönmemiş kireci karıştırmak: CaO sönmemiş, Ca(OH)₂ sönmüş kireçtir.
- Kabartma tozunun hamuru oksijen gazıyla kabarttığını sanmak; kabartan gaz karbon dioksittir.
- Kireç çözücü asitleri mermer yüzeylerde kullanmak.
- CaO + H₂O → Ca(OH)₂; tepkime ısı açığa çıkarır.
- Sodyum bikarbonat ısıyla ya da asitle CO₂ verir ve hamuru kabartır.
- Sirke ve limon tuzu kireci çözer, ama mermeri de aşındırır.