Konu anlatımı
Laboratuvarda her işin bir aracı vardır: çözelti hazırlamak, hacim ölçmek, ısıtmak ya da iki sıvıyı ayırmak için farklı cam malzemeler kullanılır. Yanlış malzeme seçmek hem ölçümü bozar hem de kazaya yol açabilir. Bu alt başlıkta programdaki sekiz temel malzemeyi, nasıl göründüklerini ve ne işe yaradıklarını göreceksin.
Kaplar: beherglas, erlenmayer ve cam balon
Beherglas, düz tabanlı, geniş ağızlı ve silindir biçimli bir cam kaptır; çözelti hazırlamak, karıştırmak ve ısıtmak için kullanılır. Üzerindeki çizgiler yalnızca yaklaşık hacim gösterir, bu yüzden hassas ölçümde kullanılmaz. Erlenmayer, konik gövdeli ve dar boyunlu bir kaptır; dar ağzı sayesinde karıştırırken sıvının sıçramasını ve buharlaşmasını azaltır. Cam balon, yuvarlak gövdeli ve uzun boyunlu bir kaptır; sıvıları ısıtmak, kaynatmak ve damıtma düzenekleri kurmak için kullanılır.
Hacim ölçen malzemeler
Dereceli silindir (mezür), üzerinde hacim çizgileri bulunan uzun bir silindirdir ve sıvı hacmini ölçmeye yarar; ısıtılmaz. Pipet, belirli hacimde sıvıyı hassas biçimde çekip başka bir kaba aktarmak için kullanılır; sıvı ağızla değil puarla çekilir. Büret, alt ucunda musluk bulunan uzun ve dereceli bir cam borudur; sıvıyı damla damla eklemeye ve eklenen hacmi hassas okumaya yarar. Balon joje, armut biçimli gövdesi ve boynundaki tek ayar çizgisiyle belirli hacimde ve derişimde çözelti hazırlamak için kullanılır; ısıtılmaz.
Ayırma hunisi ve doğru seçim
Ayırma hunisi, alt ucunda musluk bulunan armut biçimli bir huni türüdür ve su ile zeytinyağı gibi birbirine karışmayan sıvıları ayırmak için kullanılır. Karışım hunide durulunca özkütlesi büyük olan sıvı alta çöker; musluk açılarak alttaki sıvı alınır, üstteki sıvı hunide kalır. Malzeme seçerken amacı düşün: yaklaşık hacim için beherglas, ölçme için dereceli silindir, hassas aktarma için pipet, damla damla ekleme için büret, belirli hacimde çözelti için balon joje.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir öğrenci tam 250 mL hacimde bir tuz çözeltisi hazırlamak, bu çözeltiden 10 mL'yi başka bir kaba hassas biçimde aktarmak ve başka bir sıvıyı damla damla ekleyip eklenen hacmi okumak istiyor. Hangi malzemeleri kullanmalıdır?
Çözüm. Belirli hacimde çözelti hazırlamak için boynunda ayar çizgisi bulunan 250 mL'lik balon joje kullanılır. Çözeltiden 10 mL'yi hassas biçimde aktarmak için pipet, sıvıyı damla damla ekleyip eklenen hacmi okumak için ise musluklu büret kullanılır. Beherglasın çizgileri yaklaşık değer verdiği için bu işlerin hiçbirinde tercih edilmez.
Örnek 2. Su ile zeytinyağından oluşan bir karışım hangi malzemeyle ve nasıl ayrılır? Zeytinyağının özkütlesinin sudan küçük olduğunu biliyorsun.
Çözüm. Su ile zeytinyağı birbirine karışmadığı için karışım ayırma hunisine konur ve bir süre bekletilir. Özkütlesi büyük olan su altta, zeytinyağı üstte toplanır. Musluk açılarak su alttaki kaba akıtılır; iki sıvının sınırı musluğa gelince musluk kapatılır ve zeytinyağı hunide kalır. Bu yöntem, sıvıların özkütle farkından ve birbirine karışmamasından yararlanır.
Sık yapılan hatalar
- Hassas hacim ölçmek için beherglas kullanmak; beherglasın çizgileri yaklaşık değer verir.
- Balon jojeyi ya da dereceli silindiri ısıtmak; bu malzemeler ısıtılmaz.
- Ayırma hunisini birbirine karışan sıvılar için kullanmak; alkol ve su ayırma hunisiyle ayrılamaz.
- Beherglas ve erlenmayer karıştırma ve ısıtma; cam balon ısıtma ve damıtma içindir.
- Dereceli silindir ölçer, pipet aktarır, büret damla damla ekler, balon joje belirli hacimde çözelti hazırlar.
- Ayırma hunisi karışmayan sıvıları özkütle farkıyla ayırır.