Konu anlatımı
Bileşikler formüllerle gösterilir; bir formül, hangi elementlerin hangi sayıda atomla bir araya geldiğini kısa yoldan anlatır. Günlük hayatta ise birçok bileşik, kimyasal adından çok yaygın adıyla bilinir. Bu alt başlıkta bileşiği, formülün nasıl okunduğunu ve programdaki bileşiklerin yaygın adlarını göreceksin.
Bileşik nedir?
İki ya da daha fazla farklı elementin belirli oranlarda kimyasal olarak birleşmesiyle oluşan saf maddelere bileşik denir. Bileşik, kendisini oluşturan elementlerin özelliklerini taşımaz: sodyum suyla şiddetli tepkime veren bir metal, klor ise zehirli bir gazdır; ikisinin birleşmesiyle oluşan sodyum klorür yemek tuzudur. Bileşikler fiziksel yollarla değil, kimyasal yollarla bileşenlerine ayrılır; su, elektrik akımıyla hidrojen ve oksijene ayrıştırılabilir.
Formül ne anlatır?
Sembolün sağ altına yazılan küçük sayı (alt simge), o atomdan kaç tane bulunduğunu gösterir; 1 ise yazılmaz. H₂O formülü bir su molekülünde iki hidrojen ve bir oksijen atomu bulunduğunu anlatır. Ca(OH)₂ formülünde parantezin dışındaki 2, OH grubunun iki kez bulunduğunu gösterir; bu bileşikte bir kalsiyum, iki oksijen ve iki hidrojen atomu vardır. Formülün önüne yazılan büyük sayı (katsayı) ise tanecik sayısını anlatır: 3H₂O, üç su molekülü demektir.
Asitler ve bazlar
Programdaki asit ve bazların yaygın adları şunlardır:
- HCl: hidroklorik asit; sulu çözeltisinin yaygın adı tuz ruhu
- H₂SO₄: sülfürik asit; yaygın adı zaç yağı
- HNO₃: nitrik asit; yaygın adı kezzap
- CH₃COOH: asetik asit; yaygın adı sirke asidi
- NaOH: sodyum hidroksit; yaygın adı sud kostik
- KOH: potasyum hidroksit; yaygın adı potas kostik
- Ca(OH)₂: kalsiyum hidroksit; yaygın adı sönmüş kireç
- NH₃: amonyak; sistematik adı azot trihidrür
Su, tuzlar ve oksit
Programdaki diğer bileşikler ve yaygın adları şunlardır:
- H₂O: su; sistematik adı dihidrojen monoksit
- NaCl: sodyum klorür; yaygın adı yemek tuzu
- CaCO₃: kalsiyum karbonat; kireç taşının ve mermerin ana bileşeni
- NaHCO₃: sodyum bikarbonat; yaygın adı yemek sodası, kabartma tozunun bileşenidir
- CaO: kalsiyum oksit; yaygın adı sönmemiş kireç
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir market rafında kireç çözücü olarak satılan tuz ruhu, kek için kabartma tozu, badana için sönmüş kireç ve lavabo açıcı olarak sud kostik bulunuyor. Bu ürünlerdeki etkin bileşiklerin formülleri nedir?
Çözüm. Tuz ruhu, hidrojen klorürün sulu çözeltisidir; bu bileşiğin formülü HCl olur. Kabartma tozundaki gaz çıkaran bileşen yemek sodası, yani NaHCO₃ olur. Sönmüş kireç kalsiyum hidroksittir: Ca(OH)₂. Sud kostik ise sodyum hidroksittir: NaOH. Yaygın adları formüllerle eşleştirirken sönmüş ve sönmemiş kireci karıştırmamaya dikkat et.
Örnek 2. Sönmemiş kireç ile sönmüş kireç ve sud kostik ile potas kostik nasıl ayırt edilir?
Çözüm. Sönmemiş kireç kalsiyum oksittir (CaO); suyla tepkimeye girdiğinde ısı açığa çıkar ve sönmüş kireç, yani kalsiyum hidroksit (Ca(OH)₂) oluşur. Sud kostik sodyum hidroksit (NaOH), potas kostik ise potasyum hidroksit (KOH) bileşiğidir. İki kostik arasındaki fark metal atomundadır: birinde sodyum, ötekinde potasyum bulunur.
Sık yapılan hatalar
- Sönmüş ve sönmemiş kireci karıştırmak: CaO sönmemiş, Ca(OH)₂ sönmüş kireçtir.
- Kezzap ile zaç yağını karıştırmak: kezzap nitrik asit (HNO₃), zaç yağı sülfürik asittir (H₂SO₄).
- Formüldeki alt simge ile katsayıyı karıştırmak; 2H₂O iki su molekülü, H₂O₂ ise başka bir bileşiktir.
- Bileşik, elementlerinin özelliklerini taşımaz ve kimyasal yollarla ayrışır.
- Tuz ruhu HCl, zaç yağı H₂SO₄, kezzap HNO₃, sirke asidi CH₃COOH.
- Sud kostik NaOH, potas kostik KOH, sönmüş kireç Ca(OH)₂, sönmemiş kireç CaO.