Konu anlatımı
Kimyacılar dünyanın her yerinde aynı sembolleri kullanır; böylece Türkçe bilmeyen biri de Fe yazısını görünce demirden söz edildiğini anlar. Bu alt başlıkta elementin ne olduğunu, sembollerin nasıl yazıldığını ve programda yer alan elementlerin sembollerini göreceksin.
Element nedir?
Aynı cins atomlardan oluşan ve kimyasal yollarla daha basit maddelere ayrılamayan saf maddelere element denir. Demir, oksijen, altın ve karbon birer elementtir. Bazı elementler tek tek atomlar hâlinde (atomik), bazıları ise aynı cins atomların birleşmesiyle oluşan moleküller hâlinde bulunur. Helyum, neon, demir ve sodyum atomik yapıdadır; hidrojen (H₂), oksijen (O₂), azot (N₂), klor (Cl₂), fosfor (P₄) ve kükürt (S₈) ise moleküler yapıdadır. Molekül hâlinde bulunmak bir maddeyi bileşik yapmaz: oksijen molekülündeki iki atom da oksijen olduğu için oksijen gazı bir elementtir.
Sembol yazma kuralları
Sembol, elementin Latince ya da başka bir dildeki adının ilk harfinden veya ilk harfiyle başka bir harfinden oluşur. İlk harf her zaman büyük, varsa ikinci harf küçük yazılır: C karbon, Ca kalsiyum, Cl klor, Co kobalt. Bu kural önemlidir, çünkü CO yazımı kobalt değil, karbon ve oksijenden oluşan karbon monoksit bileşiğidir. Bazı sembollerin Türkçe adla ilgisi yoktur, çünkü Latince adlardan gelir: sodyum Na (natrium), potasyum K (kalium), demir Fe (ferrum), bakır Cu (cuprum), gümüş Ag (argentum), kalay Sn (stannum), altın Au (aurum), cıva Hg (hydrargyrum), kurşun Pb (plumbum).
İlk 20 element
Periyodik sistemdeki ilk 20 element, atom numarası sırasıyla şunlardır:
- H hidrojen, He helyum, Li lityum, Be berilyum
- B bor, C karbon, N azot, O oksijen
- F flor, Ne neon, Na sodyum, Mg magnezyum
- Al alüminyum, Si silisyum, P fosfor, S kükürt
- Cl klor, Ar argon, K potasyum, Ca kalsiyum
Günlük hayatta sık geçen diğer elementler
Programda ilk 20 elementin dışında, günlük hayatta sık karşılaşılan şu 16 elementin sembolleri de yer alır:
- Cr krom, Mn mangan, Fe demir, Co kobalt
- Ni nikel, Cu bakır, Zn çinko, Br brom
- Ag gümüş, Sn kalay, I iyot, Ba baryum
- Pt platin, Au altın, Hg cıva, Pb kurşun
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir öğrencinin eşleştirmeleri şöyledir: S – sodyum, Ag – gümüş, K – kalsiyum, Sn – kalay, Co – karbon monoksit, Br – brom. Hangi eşleştirmeler yanlıştır?
Çözüm. S kükürdün sembolüdür; sodyumun sembolü Na olur. K potasyumun sembolüdür; kalsiyumun sembolü Ca olur. Co kobalt elementinin sembolüdür; karbon monoksit iki ayrı büyük harfle CO biçiminde yazılır. Bu üç eşleştirme yanlıştır. Ag gümüş, Sn kalay ve Br brom eşleştirmeleri doğrudur.
Örnek 2. Klor (Cl₂), su (H₂O), azot (N₂), neon (Ne), karbon monoksit (CO) ve kükürt (S₈) maddelerinden hangileri elementtir?
Çözüm. Element tek cins atomdan oluşur. Klor, azot, neon ve kükürt yalnızca bir cins atom içerdiği için elementtir; klor, azot ve kükürt moleküler, neon atomik yapıdadır. Su ve karbon monoksit ise iki farklı elementin atomlarını içerdiği için bileşiktir. Molekül hâlinde bulunmak bir maddeyi bileşik yapmaz; önemli olan atomların cinsidir.
Sık yapılan hatalar
- Molekül hâlindeki her maddeyi bileşik sanmak; O₂, N₂ ve S₈ moleküler yapıda elementlerdir.
- Sembolün ikinci harfini büyük yazmak; Co ile CO farklı maddelerdir.
- Latince kökenli sembolleri Türkçe ada göre tahmin etmek: Na sodyum, K potasyum, Sn kalay, Hg cıvadır.
- Element: aynı cins atomlardan oluşan, kimyasal yollarla ayrışmayan saf madde.
- İlk harf büyük, ikinci harf küçük: Ca, Cl, Co, Cu.
- Na, K, Fe, Cu, Ag, Sn, Au, Hg ve Pb sembolleri Latince adlardan gelir.