Konu anlatımı
Kimyasal maddelerin bir kısmı yaşam için vazgeçilmezdir, bir kısmı ise az miktarda bile zarar verir. Bu alt başlıkta programda adı geçen yararlı element ve maddeleri, sağlığa ve çevreye zararlı maddeleri ve bir maddenin etkisinin miktarına nasıl bağlı olduğunu göreceksin.
Yaşam için gerekli elementler ve su
Vücudumuzda iyonlar ya da bileşikler hâlinde bulunan bazı elementler ve su yaşamsal görevler üstlenir:
- Sodyum ve potasyum: Vücut sıvılarının dengesini sağlar, sinir iletiminde ve kasların çalışmasında görev alır.
- Demir: Kandaki hemoglobinin yapısında bulunur ve oksijen taşınmasını sağlar; eksikliğinde kansızlık görülür.
- Kalsiyum: Kemiklerin ve dişlerin yapısına katılır; kas kasılmasında ve kanın pıhtılaşmasında görev alır.
- Magnezyum: Birçok enzimin çalışması ve kas-sinir işleyişi için gereklidir; bitkilerde klorofilin yapısında bulunur.
- Su: Canlıların temel bileşenidir; maddeleri çözer ve taşır, vücut sıcaklığının düzenlenmesine yardım eder.
Sağlığa ve çevreye zararlı maddeler
Programda zararlı etkileri vurgulanan maddeler şunlardır:
- Cıva: Buharı ve bileşikleri zehirlidir; sinir sistemine ve böbreklere zarar verir, besin zincirinde birikir.
- Kurşun: Vücutta birikerek sinir sistemine zarar verir; özellikle çocukların zihinsel gelişimini olumsuz etkiler.
- Karbon dioksit: Sera etkisini artırarak küresel ısınmaya katkı yapar; havasız kapalı ortamlarda birikirse baş ağrısı ve bilinç bulanıklığı yapabilir.
- Azot dioksit: Kahverengimsi, keskin kokulu bir gazdır; solunum yollarını tahriş eder ve asit yağmurlarına yol açar.
- Kükürt trioksit: Havadaki nemle sülfürik asit oluşturarak asit yağmurlarına neden olur; solunum yollarını tahriş eder.
- Karbon monoksit: Renksiz ve kokusuz bir gazdır; kandaki hemoglobine oksijenden çok daha güçlü bağlanarak oksijen taşınmasını engeller.
- Klor: Keskin kokulu, zehirli bir gazdır; solunum yollarını tahriş eder.
Etki miktara bağlıdır
Bir maddenin yararlı mı zararlı mı olduğu çoğu zaman miktarına bağlıdır. Sodyum vücut için gereklidir, ama aşırı tuz tüketimi yüksek tansiyon riskini artırır. Klor zehirli bir gazdır, ama içme ve havuz sularının mikroplardan arındırılmasında çok küçük miktarlarda kullanılır. Karbon dioksit havada doğal olarak bulunur ve bitkilerin fotosentezi için gereklidir; sorun, insan etkinlikleriyle havadaki miktarının artmasıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Kışın penceresi kapalı ve bacası tıkalı bir odada yanan sobadan neden zehirlenme olabilir? Hangi gaz, vücutta nasıl etki eder?
Çözüm. Baca tıkalı olduğu için yanma ürünleri dışarı atılamaz ve odadaki oksijen azalır; yakıt eksik yanarak karbon monoksit oluşturur. Karbon monoksit renksiz ve kokusuz olduğu için fark edilmez. Kandaki hemoglobine oksijenden çok daha güçlü bağlanır ve dokulara oksijen taşınmasını engeller. Bu yüzden soba ve şofbenlerin bacaları düzenli olarak kontrol edilmelidir.
Örnek 2. Cıvalı bir termometre kırıldığında neden dikkatli olunmalıdır ve dökülen cıva nasıl toplanmalıdır?
Çözüm. Cıva oda sıcaklığında yavaşça buharlaşır ve cıva buharı solunduğunda sinir sistemine zarar verir. Dökülen damlacıklar elektrikli süpürgeyle çekilmez, çünkü süpürge cıvayı dağıtır ve buharlaşmasını hızlandırır. Damlacıklar eldivenle, karton ya da yapışkan bant yardımıyla toplanıp kapalı bir kaba konur, ortam iyice havalandırılır ve kap atık toplama noktasına verilir.
Sık yapılan hatalar
- Karbon monoksit ile karbon dioksiti karıştırmak; hemoglobine bağlanarak zehirleyen gaz karbon monoksittir.
- Bir elementin her miktarda yararlı ya da her miktarda zararlı olduğunu sanmak; etki çoğu zaman miktara bağlıdır.
- Asit yağmurlarını karbon monoksite bağlamak; asit yağmurlarına kükürt ve azot oksitleri yol açar.
- Na ve K sinir iletimi, Fe oksijen taşınması, Ca kemik ve diş, Mg enzimler ve klorofil için gereklidir.
- Cıva ve kurşun canlılarda birikir; karbon monoksit oksijen taşınmasını engeller.
- Azot ve kükürt oksitleri asit yağmuruna, karbon dioksit küresel ısınmaya katkı yapar.