Konu anlatımı
Evlerden, tarlalardan ve fabrikalardan çıkan atıklar sonunda suya ve toprağa ulaşır. Bazı atıklar doğada kısa sürede zararsız hâle gelirken bazıları yıllarca kalır ya da canlıların vücudunda birikir. Bu alt başlıkta programda yer alan başlıca su ve toprak kirleticilerini ve etkilerini göreceksin.
Plastikler
Plastikler hafif, dayanıklı ve ucuz oldukları için çok kullanılır, ama aynı dayanıklılık doğada yüzlerce yıl parçalanmadan kalmalarına yol açar. Denizlere ve toprağa karışan plastikler zamanla çok küçük parçalara ayrılır; bu parçalar deniz canlıları tarafından yutularak besin zincirine girer. Plastik poşetler ve ambalajlar hayvanların boğulmasına ya da sindirim sistemlerinin tıkanmasına neden olabilir.
Deterjanlar
Deterjanlar evlerden ve fabrikalardan çıkan atık sularla akarsulara, göllere ve denizlere ulaşır. Suya karışan deterjanlar köpük oluşturabilir; köpük tabakası su yüzeyinden oksijen geçişini zorlaştırır. Deterjanlardaki temizleyici maddeler balıkların solungaçlarına ve diğer su canlılarına zarar verebilir; bazı deterjanlar doğada zor parçalanarak uzun süre kalır. Bu yüzden temizlik maddeleri gereğinden fazla kullanılmamalı, atık sular arıtılmadan doğaya verilmemelidir.
Organik sıvılar ve ağır metaller
Atık motor yağları, kızartma yağları, boya incelticileri ve benzin gibi organik sıvılar suyla karışmaz ve su yüzeyinde ince bir tabaka oluşturur. Bu tabaka suya oksijen geçişini ve ışığın derinlere ulaşmasını engeller; bu yüzden atık yağlar lavaboya dökülmemeli, ayrı toplanmalıdır. Cıva, kurşun ve kadmiyum gibi ağır metaller ise suda ve toprakta parçalanmaz; canlıların vücuduna girdikten sonra atılamaz ve birikir. Besin zincirinin üst basamaklarına doğru vücutta biriken miktar artar; bu yüzden kirli sulardan avlanan balıkları tüketen insanlar zarar görebilir.
Piller ve endüstriyel atıklar
Piller cıva, kadmiyum, kurşun ve nikel gibi ağır metaller ile aşındırıcı maddeler içerebilir. Çöpe atılan piller zamanla bozulur ve içindeki maddeler toprağa ve yeraltı sularına karışır; bu yüzden atık piller toplama kutularına atılmalıdır. Fabrikaların arıtılmadan doğaya bıraktığı atık sular asitler, bazlar, boyar maddeler ve ağır metaller içerebilir; bu atıklar akarsuları ve toprağı kirleterek tarımı ve canlı yaşamını tehdit eder.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Atık kızartma yağlarının lavaboya dökülmesi neden doğru değildir?
Çözüm. Atık yağ suyla karışmaz ve sonunda ulaştığı akarsu ya da deniz yüzeyinde ince bir tabaka oluşturur. Bu tabaka suya oksijen geçişini ve ışığın derinlere ulaşmasını engeller; su canlıları oksijensiz kalır. Yağlar ayrıca tesisatta birikerek boruları tıkar ve arıtma tesislerinin işini zorlaştırır. Bu yüzden atık yağlar bir kapta biriktirilip toplama noktalarına verilmelidir.
Örnek 2. Cıvayla kirlenmiş bir koyda suyun cıva miktarı düşük ölçüldüğü hâlde koyda avlanan büyük balıklarda yüksek cıva miktarı bulunuyor. Bu durum nasıl açıklanır?
Çözüm. Ağır metaller canlıların vücudundan atılamadığı için birikir. Küçük canlılar sudaki az miktardaki cıvayı alır; onları yiyen balıklar her besinle biraz daha cıva alır ve bu cıva vücutlarında toplanır. Besin zincirinin üst basamaklarına çıkıldıkça biriken miktar artar. Bu yüzden büyük balıklarda cıva miktarı sudakinden çok daha yüksek olabilir ve bu balıkları tüketen insanlar zarar görebilir.
Sık yapılan hatalar
- Plastiklerin doğada kısa sürede yok olduğunu sanmak; yüzlerce yıl kalabilir.
- Deterjanların suya karışınca zararsız hâle geldiğini düşünmek; bazıları doğada zor parçalanır ve su canlılarına zarar verir.
- Ağır metallerin canlılardan kolayca atıldığını sanmak; ağır metaller vücutta birikir.
- Deterjanlar suda köpük oluşturur ve su canlılarına zarar verebilir; bazıları doğada zor parçalanır.
- Organik sıvılar su yüzeyinde tabaka oluşturarak oksijen geçişini engeller.
- Ağır metaller besin zincirinde birikir; atık piller ayrı toplanmalıdır.