Konu anlatımı
Kalabalık kentlerde özellikle kış aylarında hava kirliliği sağlığı tehdit eder. Havayı kirleten maddelerin önemli bir bölümü yakıtların yanmasıyla oluşur. Bu alt başlıkta programda öne çıkan hava kirleticilerini, bu kirleticilerin nereden geldiğini ve asit yağmurlarını göreceksin.
Azot oksitler
Havanın büyük bölümünü oluşturan azot ve oksijen normal koşullarda birbiriyle kolayca tepkimeye girmez. Ancak taşıt motorlarında, termik santrallerde ve fabrika fırınlarında olduğu gibi çok yüksek sıcaklıklarda birleşerek azot monoksit (NO) oluştururlar; bu gaz havada azot dioksite (NO₂) dönüşür. Kahverengimsi ve keskin kokulu azot dioksit solunum yollarını tahriş eder. Azot oksitler atmosferdeki suyla nitrik asit oluşturarak asit yağmurlarına katılır; bu yüzden trafiğin yoğun olduğu kentlerde hem solunum sağlığını hem de yapıları tehdit eder.
Kükürt oksitler
Kömür ve petrol ürünleri az da olsa kükürt içerir. Bu yakıtlar yandığında kükürt dioksit (SO₂) oluşur; kükürt dioksit havada kükürt trioksite (SO₃) dönüşebilir. Volkanik etkinlikler de havaya kükürt oksitleri verir. Kükürt oksitler solunum yollarını tahriş eder ve atmosferdeki suyla birleşerek sülfürik asit gibi asitler oluşturur. Kalitesiz kömürle ısınılan kentlerde kış aylarında hava kirliliğinin artmasının başlıca nedenlerinden biri kükürt oksitlerdir.
Karbon dioksit
Karbon dioksit, kömür, petrol ve doğal gaz gibi fosil yakıtların yanmasının ana ürünüdür. Normal miktarlarda zehirli değildir ve bitkilerin fotosentezi için gereklidir. Ancak insan etkinlikleriyle havadaki miktarı arttıkça sera etkisi güçlenir ve küresel ısınma hızlanır. Ormanların yok edilmesi de havadaki karbon dioksiti tutan bitkileri azalttığı için bu artışa katkı yapar.
Asit yağmurları
Yağmur suyu havadaki karbon dioksiti çözdüğü için doğal olarak hafif asidiktir. Havaya kükürt ve azot oksitleri karıştığında bu gazlar atmosferdeki suyla sülfürik ve nitrik asit gibi asitler oluşturur ve yağmur çok daha asidik hâle gelir; buna asit yağmuru denir. Asit yağmurları mermer ve kireç taşından yapılmış tarihi eserleri ve yapıları aşındırır, metal köprü ve yapıların bozulmasını hızlandırır, göllerin asitliğini artırarak balıkların ölmesine yol açar, ormanlara ve toprağa zarar verir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Trafiğin yoğun olduğu bir kentte havadaki azot oksit miktarının arttığı ölçülüyor. Taşıt yakıtlarında azot bulunmadığı hâlde bu gazlar nasıl oluşur?
Çözüm. Azot oksitlerin azotu yakıttan değil, motora alınan havadan gelir. Hava büyük ölçüde azot ve oksijenden oluşur. Bu iki gaz normal koşullarda tepkimeye girmez, ama motorun içindeki çok yüksek sıcaklıkta birleşerek azot monoksit oluşturur. Azot monoksit havada azot dioksite dönüşür; bu gazlar solunum yollarını tahriş eder ve asit yağmurlarına katılır.
Örnek 2. Asit yağmurlarının tarihi eserler, göller ve ormanlar üzerindeki etkilerini açıklayınız.
Çözüm. Tarihi eserlerde kullanılan mermer ve kireç taşı kalsiyum karbonattan oluşur; asitler bu maddeyle tepkimeye girerek taşı aşındırır ve eserlerin ayrıntıları zamanla silinir. Göllerde asitlik arttıkça balıklar ve diğer su canlıları yaşayamaz hâle gelir. Ormanlarda ise ağaçların yaprakları zarar görür ve topraktaki besin maddeleri yıkanarak azalır; ağaçlar zayıflar.
Sık yapılan hatalar
- Azot oksitlerin yakıttaki azottan oluştuğunu sanmak; azot havadan gelir ve yüksek sıcaklıkta oksijenle birleşir.
- Karbon dioksitin her miktarda zehirli olduğunu düşünmek; asıl sorunu sera etkisini güçlendirmesidir.
- Normal yağmurun tamamen nötr olduğunu sanmak; havadaki karbon dioksit nedeniyle hafif asidiktir.
- Azot oksitler yüksek sıcaklıkta havadaki azot ve oksijenden oluşur.
- Kükürt oksitler kükürtlü kömür ve petrolün yanmasıyla oluşur.
- Kükürt ve azot oksitleri asit yağmuruna yol açar; asit yağmuru mermeri aşındırır.