Konu anlatımı
Seralar, güneş ışığını içeri alıp ısıyı içeride tutarak bitkileri soğuktan korur. Atmosfer de yeryüzü için benzer bir görev üstlenir. Bu alt başlıkta sera etkisinin nasıl oluştuğunu, hangi gazların buna yol açtığını ve sera etkisinin güçlenmesiyle ortaya çıkan küresel ısınmayı göreceksin.
Sera etkisi nasıl oluşur?
Güneş'ten gelen ışınların büyük bölümü atmosferden geçerek yeryüzünü ısıtır. Isınan yeryüzü enerjinin bir kısmını kızılötesi ışınlar hâlinde geri yayar. Atmosferdeki bazı gazlar bu kızılötesi ışınların bir kısmını soğurur ve yeniden her yöne yayarak enerjinin uzaya kaçmasını geciktirir; böylece atmosferin alt katmanları ve yeryüzü ısınır. Bu olaya sera etkisi, buna yol açan gazlara da sera gazları denir. Başlıca sera gazları karbon dioksit, metan ve su buharıdır.
Doğal sera etkisi gereklidir
Sera etkisi olmasaydı yeryüzünün yaydığı ısı doğrudan uzaya kaçar ve yeryüzünün ortalama sıcaklığı yaklaşık −18 °C olurdu; okyanuslar donar ve bugünkü yaşam sürdürülemezdi. Doğal sera etkisi sayesinde yeryüzünün ortalama sıcaklığı yaşama uygun düzeyde kalır. Bu yüzden sorun sera etkisinin kendisi değil, insan etkinlikleriyle güçlenmesidir.
Küresel ısınma ve sonuçları
Fosil yakıtların yanması, ormanların yok edilmesi ve bazı tarım ve hayvancılık etkinlikleri havadaki karbon dioksit ve metan miktarını artırır. Sera gazları arttıkça atmosfer daha fazla ısı tutar ve yeryüzünün ortalama sıcaklığı yükselir; buna küresel ısınma denir. Küresel ısınma buzulların erimesine ve deniz seviyesinin yükselmesine, kuraklığın artmasına, aşırı sıcak, sel ve fırtına gibi olayların sıklaşmasına ve birçok canlının yaşam alanının değişmesine yol açar. Fosil yakıt kullanımını azaltmak, yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelmek, enerjiyi verimli kullanmak ve ağaçlandırma yapmak küresel ısınmayı yavaşlatır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir öğrenci 'Sera etkisi tamamen zararlıdır ve yok edilmelidir.' diyor. Bu görüşü değerlendiriniz.
Çözüm. Görüş yanlıştır. Doğal sera etkisi olmasaydı yeryüzünün ortalama sıcaklığı yaklaşık −18 °C olur ve bugünkü yaşam sürdürülemezdi. Sera etkisi yeryüzünü yaşanabilir sıcaklıkta tutar. Asıl sorun, insan etkinlikleriyle sera gazlarının artması ve sera etkisinin güçlenerek küresel ısınmaya yol açmasıdır; amaç sera etkisini yok etmek değil, artışını durdurmaktır.
Örnek 2. Şu etkinliklerden hangileri küresel ısınmayı hızlandırır, hangileri yavaşlatır? I. Kömürle elektrik üretmek II. Ormanları kesip tarla açmak III. Rüzgâr ve güneş enerjisinden elektrik üretmek IV. Ağaçlandırma yapmak
Çözüm. Kömür bir fosil yakıttır ve yandığında havaya büyük miktarda karbon dioksit verir; birinci etkinlik küresel ısınmayı hızlandırır. Ormanların kesilmesi karbon dioksiti tutan bitkileri azaltır; ikinci etkinlik de ısınmayı hızlandırır. Rüzgâr ve güneş enerjisi yakıt yakmadan elektrik ürettiği için üçüncü etkinlik, karbon dioksiti fotosentezle tutan ağaçları artırdığı için dördüncü etkinlik küresel ısınmayı yavaşlatır.
Sık yapılan hatalar
- Sera etkisi ile küresel ısınmayı aynı kavram sanmak; küresel ısınma sera etkisinin güçlenmesinin sonucudur.
- Sera gazı olarak yalnızca karbon dioksiti bilmek; metan ve su buharı da sera gazıdır.
- Ağaçlandırmanın küresel ısınmayla ilgisi olmadığını düşünmek; ağaçlar fotosentezle karbon dioksit tutar.
- Sera gazları yeryüzünün yaydığı kızılötesi ışınların bir kısmını tutar.
- Doğal sera etkisi gereklidir; olmasaydı ortalama sıcaklık yaklaşık −18 °C olurdu.
- Fosil yakıtlar ve ormansızlaşma sera etkisini güçlendirerek küresel ısınmaya yol açar.