Konu anlatımı
Kavşaklardaki trafik aynaları, mağazaların güvenlik aynaları ve araçların yan aynaları tümsek aynadır. Bu alt başlıkta tümsek aynada ışınların nasıl yansıdığını, görüntünün özelliklerini ve tümsek aynanın neden bu yerlerde kullanıldığını göreceksin.
Elemanlar ve özel ışınlar
Bir kürenin dış yüzü yansıtıcı yapılarak elde edilen aynaya tümsek ayna denir. Tümsek aynanın odağı ve merkezi aynanın arkasındadır. Asal eksene paralel gelen ışın, uzantısı odaktan geçecek biçimde yansır; uzantısı odaktan geçecek biçimde gelen ışın asal eksene paralel yansır; uzantısı merkezden geçecek biçimde gelen ışın kendi üzerinden geri döner. Tümsek ayna üzerine düşen paralel ışınları dağıtır.
Görüntünün özellikleri
Tümsek aynanın önündeki bir cismin görüntüsü, cisim nerede olursa olsun aynanın arkasında, odak ile tepe noktası arasında oluşur; sanal, düz ve cisimden küçüktür. Cisim aynaya yaklaştıkça görüntü büyür ve aynaya yaklaşır, ama hiçbir zaman cisim kadar büyük olmaz. Görüntüler küçüldüğü için aynaya geniş bir alan sığar; tümsek aynanın görüş alanı aynı boydaki düzlem aynanınkinden geniştir.
Kullanım alanları
Geniş görüş alanı sağladığı için tümsek aynalar dar sokak ve kavşaklardaki trafik aynalarında, otoparklarda, mağaza ve marketlerin güvenlik aynalarında ve araçların yan aynalarında kullanılır. Görüntüler küçük olduğu için cisimler olduklarından uzakta gibi görünür; bu yüzden bazı araç aynalarında, aynadaki cisimlerin göründüklerinden daha yakın olduğunu belirten bir uyarı bulunur. Parlak bir kaşığın dış yüzünde gördüğümüz küçük ve düz görüntü de tümsek aynada oluşan bir görüntüdür.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir öğrenci parlak bir kaşığın önce iç yüzüne, sonra dış yüzüne bakıyor. Gördüğü görüntüleri karşılaştırınız.
Çözüm. Kaşığın iç yüzü çukur ayna gibi davranır. Kaşığa normal bir uzaklıktan bakınca yüz odağın ötesinde kaldığı için görüntü ters görünür; göz kaşığa çok yaklaştırılıp odağın içine girilirse görüntü düz ve büyük olur. Kaşığın dış yüzü tümsek ayna gibi davranır; öğrenci nerede durursa dursun görüntüsü sanal, düz ve küçüktür.
Örnek 2. Bir markette kasadan bütün reyonları görebilmek için tümsek ayna kullanılıyor. Düzlem ayna yerine tümsek aynanın seçilmesinin nedeni nedir?
Çözüm. Tümsek ayna her zaman küçük ve düz görüntü verdiği için aynı boydaki bir düzlem aynaya göre çok daha geniş bir alanı gösterir. Kasadaki görevli tek bir aynada birçok reyonu birlikte görebilir; görüntülerin düz olması da izlemeyi kolaylaştırır. Düzlem aynada ise yalnızca dar bir bölge görülürdü.
Sık yapılan hatalar
- Tümsek aynada cisim yaklaşınca görüntünün cisimden büyük olabileceğini sanmak.
- Tümsek aynanın odağının aynanın önünde olduğunu düşünmek.
- Tümsek aynada gerçek görüntü oluşabileceğini sanmak.
- Tümsek aynada görüntü her zaman sanal, düz ve küçüktür.
- Tümsek aynanın görüş alanı aynı boydaki düzlem aynanınkinden geniştir.
- Trafik aynaları, güvenlik aynaları ve araç yan aynaları tümsek aynadır.