Konu anlatımı
Elektrik ürettiğimiz, evlerimizi ısıttığımız ve araçlarımızı çalıştırdığımız enerji farklı kaynaklardan gelir. Bu alt başlıkta enerji kaynaklarını yenilenebilir ve yenilenemez olarak sınıflandırmayı ve her birinin avantaj ve dezavantajlarını göreceksin.
Yenilenebilir kaynaklar
Doğada sürekli yenilenen ve kullanıldıkça tükenmeyen kaynaklara yenilenebilir enerji kaynakları denir: güneş, rüzgâr, su (hidroelektrik), jeotermal, dalga ve gelgit, biyokütle. Bu kaynaklar çalışırken çok az sera gazı salar ve dışa bağımlılığı azaltır. Buna karşılık bazılarının üretimi hava koşullarına bağlıdır, ilk kurulum maliyetleri yüksektir ve kuruldukları yerin doğal yapısını etkileyebilir; örneğin barajlar akarsu ekosistemini değiştirir.
Yenilenemez kaynaklar
Oluşmaları milyonlarca yıl süren ve kullanıldıkça tükenen kaynaklara yenilenemez enerji kaynakları denir: kömür, petrol ve doğal gaz gibi fosil yakıtlar ile nükleer yakıtlar. Fosil yakıtlar kolay depolanır ve taşınır, kesintisiz enerji sağlar; ama yanarken karbondioksit ve hava kirleticileri salarak küresel ısınmaya ve sağlık sorunlarına yol açar. Nükleer santraller az yakıtla çok enerji üretir ve çalışırken karbondioksit salmaz; ancak radyoaktif atıkların saklanması ve kaza riski önemli sorunlardır.
Seçim ve tasarruf
Bir ülke enerji kaynağını seçerken maliyeti, erişilebilirliği, üretim kolaylığını, toplum ve çevre üzerindeki etkilerini ve teknolojik olanaklarını birlikte değerlendirir. Kaynak ne olursa olsun enerjiyi tasarruflu kullanmak hem aile bütçesine hem ülke ekonomisine katkı sağlar ve çevreyi korur. Kullanılmayan ışıkları kapatmak, verimli cihazlar seçmek ve toplu taşıma kullanmak bunun yollarıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Güneş paneli, kömür santrali, rüzgâr türbini, doğal gaz santrali ve jeotermal santral kaynaklarını yenilenebilir ve yenilenemez olarak ayırınız.
Çözüm. Güneş, rüzgâr ve yer altındaki sıcak su ile buhardan yararlanan jeotermal enerji doğada sürekli yenilendiği için yenilenebilir kaynaklardır. Kömür ve doğal gaz milyonlarca yılda oluşan fosil yakıtlardır ve kullanıldıkça tükenir; bu yüzden yenilenemez kaynaklardır. Fosil yakıtlar yanarken karbondioksit salar; yenilenebilir kaynakların çoğu ise çalışırken çok az sera gazı oluşturur.
Örnek 2. Rüzgâr santralinin ve nükleer santralin birer avantajını ve dezavantajını yazınız.
Çözüm. Rüzgâr santrali yakıt gerektirmez ve çalışırken sera gazı salmaz; ama rüzgâr her zaman esmediği için üretimi düzensizdir ve uygun yerlere kurulması gerekir. Nükleer santral az miktarda yakıtla sürekli ve büyük miktarda enerji üretir ve çalışırken karbondioksit salmaz; ama radyoaktif atıkları çok uzun süre güvenle saklanmalıdır ve kaza durumunda çevreye büyük zarar verebilir.
Sık yapılan hatalar
- Nükleer enerjiyi yenilenebilir saymak; uranyum gibi nükleer yakıtlar tükenen kaynaklardır.
- Yenilenebilir kaynakların hiçbir çevresel etkisi olmadığını sanmak.
- Enerji kaynağı seçiminde yalnızca maliyete bakmak.
- Yenilenebilir: güneş, rüzgâr, su, jeotermal, dalga, biyokütle.
- Yenilenemez: kömür, petrol, doğal gaz ve nükleer yakıtlar.
- Hangi kaynak kullanılırsa kullanılsın enerji tasarrufu gereklidir.