Konu anlatımı
Türkiye deprem kuşağında yer alan bir ülkedir ve depremi anlamak can güvenliği için önemlidir. Bu alt başlıkta depremin nasıl oluştuğunu, deprem dalgasını, büyüklük ile şiddet arasındaki farkı ve depremin zararlarını azaltmak için alınabilecek önlemleri göreceksin. Deprem dalgalarının çeşitleri programda yer almaz.
Deprem nasıl oluşur?
Yer kabuğunu oluşturan levhalar sürekli hareket eder ve birbirlerine kuvvet uygular. Kayaçlarda zamanla biriken gerilme kayaçların dayanabileceği sınırı aşınca kayaçlar kırılır ve aniden kayar. Bu kırılmada açığa çıkan enerji, yer içinde ve yüzeyinde her yöne yayılan dalgalar oluşturur; bu dalgalara deprem dalgası denir. Deprem dalgaları mekanik dalgalardır ve geçtikleri yerlerde zemini ve yapıları sarsar.
Büyüklük ve şiddet
Depremin büyüklüğü (magnitüdü), kırılma sırasında açığa çıkan enerjinin bir ölçüsüdür. Deprem dalgalarını kaydeden sismograf adlı aletlerin kayıtlarından hesaplanır ve bir deprem için tek bir değerdir. Depremin şiddeti ise belli bir yerde hissedilen sarsıntının ve oluşan hasarın derecesidir; Roma rakamlarıyla gösterilen ölçeklerle ifade edilir. Aynı depremin şiddeti, merkezden uzaklığa, zeminin yapısına ve binaların sağlamlığına göre yerden yere değişir.
Önlemler
Depremin zararlarını azaltmak için binalar sağlam zemin üzerine ve deprem yönetmeliğine uygun olarak yapılmalı, eski yapılar güçlendirilmelidir. Evlerde dolap ve rafların duvara sabitlenmesi, ağır eşyaların alt raflara konması, bir deprem çantası hazırlanması ve ailenin toplanma alanının önceden belirlenmesi hayat kurtarır. Deprem sırasında “çök, kapan, tutun” hareketi yapılmalıdır; deprem tatbikatlarına katılmak bu davranışı alışkanlık hâline getirir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Aynı depremde merkeze yakın bir kentte ağır hasar oluşurken uzaktaki başka bir kentte yalnızca hafif bir sallantı hissediliyor. Bu iki kent için depremin büyüklüğü ve şiddeti aynı mıdır?
Çözüm. Depremin büyüklüğü açığa çıkan enerjiyle ilgilidir ve bir deprem için tek bir değerdir; bu yüzden iki kent için büyüklük aynıdır. Şiddet ise depremin bulunulan yerdeki etkisidir. Merkeze yakın kentte sarsıntı ve hasar daha fazla olduğu için şiddet büyük, uzak kentte küçüktür. Zemin ve bina kalitesi de şiddeti etkiler; merkeze aynı uzaklıktaki iki yerde bile şiddet farklı olabilir.
Örnek 2. Bir öğrenci deprem anında evde olduğunu düşünerek ne yapması gerektiğini planlıyor. Deprem öncesinde ve sırasında hangi önlemler alınmalıdır?
Çözüm. Deprem öncesinde dolaplar ve raflar duvara sabitlenmeli, ağır eşyalar alt raflara konmalı, içinde su, fener, düdük ve ilk yardım malzemesi bulunan bir deprem çantası hazırlanmalı ve ailenin buluşacağı toplanma alanı belirlenmelidir. Deprem sırasında pencerelerden ve devrilebilecek eşyalardan uzak durulmalı, sağlam bir eşyanın yanında çökülüp başı ve boynu korunarak tutunulmalıdır. Sarsıntı bitmeden merdivenlere ve asansörlere yönelmemek gerekir.
Sık yapılan hatalar
- Depremin büyüklüğü ile şiddetini aynı şey sanmak.
- Bir depremin her yerde aynı şiddette hissedildiğini düşünmek.
- Sarsıntı sırasında koşarak binadan çıkmaya çalışmanın en güvenli yol olduğunu sanmak.
- Deprem dalgası, yer kabuğundaki kırılmayla açığa çıkan enerjinin yayılmasıdır.
- Büyüklük tek bir değerdir; şiddet yerden yere değişir.
- Sağlam yapı, sabitlenmiş eşya, deprem çantası ve “çök, kapan, tutun” hayat kurtarır.