Konu anlatımı
Müslümanların büyük çoğunluğunun inanç anlayışını temsil eden Ehl-i sünnetin iki itikadi mezhebi vardır: Mâtürîdîlik ve Eş'arîlik. İkisi de inanç esaslarını ayet ve hadislere dayanarak, aklın yardımıyla açıklar. TYT'de bu iki mezhebin aklın yeri konusundaki görüş ayrılığı sorulur. Bu alt başlıkta iki mezhebi, ortak ve ayrı yönleriyle göreceksin.
Mâtürîdîlik
Mâtürîdîlik, Semerkant'ta yaşayan İmam Mâtürîdî'nin (ö. 944) görüşlerine dayanır. Mâtürîdî, kendisinden önce yaşayan Ebu Hanife'nin inanç konusundaki görüşlerini geliştirip sistemleştirmiştir; en bilinen eseri Kitâbü't-Tevhîd'dir. İnanç konularında akıl ile nakli birlikte kullanmış, akla geniş bir yer vermiştir. Mâtürîdîlik Türkistan'da doğmuş ve Türkler arasında yayılmıştır; bugün Türkiye'de, Balkanlarda, Orta Asya'da ve Hint Alt Kıtası'nda yaygındır. Fıkıhta Hanefi olanların çoğu itikatta Mâtürîdî'dir.
Eş'arîlik
Eş'arîlik, Basra'da doğan Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'nin (ö. 936) görüşlerine dayanır. Eş'arî önce Mutezile'ye bağlıydı; kırk yaşlarında bu mezhepten ayrılarak Ehl-i sünnet inancını akli delillerle savunmaya başladı. Eş'arîlik de akıl ile nakli birlikte esas alır; ancak ikisi arasında bir çatışma görüldüğünde nakle öncelik verir. Gazâlî ve Fahreddin Râzî bu mezhebin tanınmış bilginlerindendir. Eş'arîlik bugün Kuzey Afrika'da, Mısır'da, Suriye'de, Irak'ta ve Güneydoğu Asya'da yaygındır. Fıkıhta Şafii ve Maliki olanların çoğu itikatta Eş'arî'dir.
Ortak yönler ve ayrıldıkları noktalar
İki mezhep temel inanç konularında aynı görüştedir: İmanın özü kalbin tasdikidir; büyük günah işleyen kişi dinden çıkmaz, günahkâr mümin olur; insan iradesiyle seçer, fiilini Allah yaratır. Ayrıldıkları başlıca nokta aklın yeridir. Mâtürîdî'ye göre akıl, vahiy gelmese de Allah'ın varlığını bilebilir ve insan bununla yükümlüdür; akıl bir davranışın iyi ya da kötü olduğunu da kavrayabilir. Eş'arî'ye göre ise dinî yükümlülük vahyin ulaşmasıyla başlar; neyin iyi, neyin kötü olduğu da Allah'ın emir ve yasağıyla bilinir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Yalan söylemenin kötü, verilen sözü tutmanın iyi olduğunu insan nereden bilir? Bu soruya üç ayrı cevap verilmiştir: Birinci görüşe göre insan bunu aklıyla, vahye gerek kalmadan bilir. İkinci görüşe göre iyi ve kötü, Allah bir şeyi emrettiği ya da yasakladığı için bilinir. Üçüncü görüşe göre akıl iyiyi ve kötüyü fark edebilir, ama bir şeyi dinî görev ya da yasak yapan Allah'ın buyruğudur. Bu görüşler sırasıyla hangi mezheplere aittir?
Çözüm. Birinci görüş Mutezile'ye aittir; Mutezile aklı bu konuda tek başına yeterli görür. İkinci görüş Eş'arîliğe aittir; Eş'arîler iyi ve kötünün ölçüsünü vahye bağlar. Üçüncü görüş Mâtürîdîliğe aittir; Mâtürîdîler aklın iyiyi ve kötüyü kavrayabileceğini kabul eder, ama emir ve yasak koymayı vahye bırakır. Tartışma aklın inanç ve ahlak alanındaki yeriyle ilgili olduğu için itikadi yorum alanına girer.
Örnek 2. Fıkıhta Hanefi olan bir Müslümanın itikatta Mâtürîdî olması bir çelişki midir? Bu durum mezheplerin hangi özelliğini gösterir?
Çözüm. Çelişki değildir. Hanefilik ibadet ve uygulamaya ilişkin hükümleri inceleyen fıkhi bir mezhep, Mâtürîdîlik ise inanç konularını inceleyen itikadi bir mezheptir; ilgi alanları farklıdır. Bir Müslüman her iki alanda da bir yoruma bağlı olabilir. Üstelik Mâtürîdî, Ebu Hanife'nin inanç konusundaki görüşlerini geliştirdiği için iki mezhep arasında tarihî bir bağ da vardır. Bu durum mezheplerin birbirinin alternatifi değil, farklı alanlara ait yorumlar olduğunu gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Mâtürîdîlik ve Eş'arîliği fıkhi mezhep sanmak; ikisi de itikadi mezheptir.
- İki mezhebin temel inanç esaslarında ayrıldığını düşünmek; ayrılık ayrıntılarda ve aklın yerindedir.
- Eş'arî'nin aklı tümüyle reddettiğini sanmak; Eş'arîlik de aklı kullanır, yükümlülüğü vahye bağlar.
- Ehl-i sünnetin itikadi mezhepleri: Mâtürîdîlik ve Eş'arîlik.
- Mâtürîdî: Akıl Allah'ı bilebilir, insan bununla yükümlüdür.
- Eş'arî: Yükümlülük vahyin ulaşmasıyla başlar (İsrâ, 15).