Konu anlatımı
Fıkıh mezhepleri ortaya çıkmadan önce, İslam dünyasının iki bölgesinde hüküm çıkarma konusunda iki farklı eğilim belirmişti: Hicaz ve Irak ekolleri. TYT'de bu iki çevrenin neden farklı sonuçlara ulaştığı paragraf sorularıyla sorulur. Bu alt başlıkta iki ekolün özelliklerini ve farklılığın nedenlerini göreceksin.
Hicaz ekolü
Hicaz ekolünün merkezi Medine'dir. Medine, Hz. Peygamber'in on yıl yaşadığı, sahabilerin çoğunun bulunduğu şehirdi; bu yüzden hadisler ve Hz. Peygamber'in uygulamalarına ilişkin bilgi burada boldu. Toplum yapısı sadeydi ve yeni sorunlar görece azdı. Hicazlı bilginler bir konuda hüküm verirken önce Kur'an'a, ardından rivayetlere ve Medinelilerin Hz. Peygamber döneminden beri süregelen uygulamasına bakar; kişisel görüşe ve kıyasa az başvururdu. Bu yüzden bu ekole hadis ehli de denir. İmam Malik bu çevrede yetişmiştir.
Irak ekolü
Irak ekolünün merkezi Kûfe'dir. Irak, İslam'a sonradan katılmış, farklı din ve kültürlerden insanların bir arada yaşadığı, ticaretin canlı olduğu bir bölgeydi. Burada Medine'de karşılaşılmayan pek çok yeni sorun ortaya çıkıyor, ulaşan hadis sayısı ise daha sınırlı kalıyordu. Bu koşullarda Iraklı bilginler akıl yürütmeye, yani reye ve benzer durumlar arasında kıyas yapmaya geniş yer verdi. Bu ekole rey ehli de denir; Ebu Hanife bu çevrede yetişmiştir.
Farkın anlamı
İki ekol de Kur'an ve sünneti temel almıştır; fark, bu kaynaklarda açık hüküm bulunmadığında izlenen yoldadır. Farklılığın nedeni inanç ayrılığı değil, bilginlerin içinde bulunduğu koşullardır: ulaşılabilen hadis birikimi, toplumun yapısı, ekonomik hayatın çeşitliliği ve karşılaşılan sorunların türü. Zamanla iki yöntem birbirine yaklaşmıştır; İmam Şafii her iki çevrede eğitim görmüş ve iki yöntemi dengeleyen bir yol izlemiştir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Yoğun bir liman kentinde yaşayan bir bilgin, daha önce hiç görülmemiş bir ortaklık türünün dinen uygun olup olmadığını araştırmaktadır. Konuyla ilgili açık bir ayet ya da hadis bulamaz; bunun üzerine hükmü bilinen benzer ortaklık türlerini inceler, aralarındaki ortak özellikten yola çıkarak bir sonuca varır. Bu bilginin yöntemi hangi ekolün yaklaşımına benzer? Kullandığı delil hangisidir?
Çözüm. Bilginin yöntemi Irak ekolünün, yani rey ehlinin yaklaşımına benzer: Açık bir rivayet bulunmayan yeni bir sorunda akıl yürütmeye başvurmuştur. Kullandığı delil kıyastır; çünkü hükmü bilinmeyen bir meseleyi, ortak özelliklerinden hareketle hükmü bilinen bir meseleye benzetmiştir. Ticaretin canlı olduğu ve yeni sorunların sık çıktığı ortam da Irak çevresinin koşullarını hatırlatır.
Örnek 2. Hicaz ve Irak ekollerinin aynı konuda zaman zaman farklı hükümlere ulaşması, “İki çevrenin inandığı din farklıydı.” biçiminde yorumlanabilir mi? Farklılığın asıl nedenleri nelerdir?
Çözüm. Yorumlanamaz. İki çevre de aynı inanca sahipti ve aynı kaynaklara, Kur'an ve sünnete dayanıyordu. Farklılığın nedenleri şunlardır: Medine'de hadis ve uygulama bilgisi bolken Irak'ta daha sınırlıydı; Irak'ın toplum yapısı daha karmaşık, ticari hayatı daha çeşitliydi ve yeni sorunlar daha çoktu; bu yüzden Iraklı bilginler akıl yürütmeye daha çok başvurdu. Fark inançta değil, hüküm çıkarma yöntemindedir.
Sık yapılan hatalar
- Irak ekolünün hadisleri kabul etmediğini sanmak; rey ehli de hadise dayanır, açık rivayet bulunmadığında akıl yürütmeye daha çok başvurur.
- Hicaz ekolünü Ebu Hanife'yle, Irak ekolünü İmam Malik'le eşleştirmek; doğrusu tersidir.
- Yöntem farkını inanç farkı saymak; iki ekol de aynı kaynakları esas alır.
- Hicaz (Medine): hadis ehli, rivayet ve Medine uygulaması; İmam Malik.
- Irak (Kûfe): rey ehli, akıl yürütme ve kıyas; Ebu Hanife.
- Farkın nedeni koşullardır: hadis birikimi, toplum yapısı, yeni sorunlar.