Konu anlatımı
İslam tarihinde ilk büyük görüş ayrılıkları, Hz. Peygamber'in vefatından sonra yönetim konusunda ortaya çıkmış ve zamanla inanç alanına da yansımıştır. Bu alt başlıkta bu süreçte doğan üç oluşumu, Hariciliği, Şia'yı ve Mutezile'yi, ders kitaplarındaki genel çerçeveyle ve tarafsız bir dille göreceksin.
Haricilik
Hz. Ali ile Şam valisi Muaviye arasında yapılan Sıffin Savaşı'nda anlaşmazlığın hakemlere götürülmesi kararlaştırıldı. Hz. Ali'nin ordusundan bir grup, hüküm vermenin yalnız Allah'a ait olduğunu söyleyerek bu karara karşı çıktı ve ordudan ayrıldı; bu gruba Hariciler denildi. Hariciler ameli imanın ayrılmaz parçası saydı ve büyük günah işleyen kişinin imandan çıktığını ileri sürdü; kendileri gibi düşünmeyenlere karşı sert bir tutum benimsedi. Günümüzde bu çizginin ılımlı bir kolu olan İbadilik varlığını sürdürmektedir.
Şia
Şia sözlükte taraftar, yardımcı demektir. Hz. Peygamber'den sonra yönetimin Hz. Ali'ye ve onun soyundan gelenlere ait olduğunu savunanlar bu adla anılmıştır. Şia'ya göre devlet başkanlığı, yani imamet, seçimle değil, tayinle belirlenir. Hz. Hüseyin'in 680'de Kerbela'da şehit edilmesi bu anlayışın güçlenmesinde etkili olmuştur. Şia'nın en yaygın kolu, on iki imam inancına dayanan İmamiye'dir; bu kol fıkıhta Caferi mezhebini izler. Zeydilik ve İsmaililik Şia'nın diğer kollarıdır.
Mutezile
Mutezile, ayrılanlar anlamına gelir. Büyük günah işleyen kişinin durumu konusundaki bir tartışmada Vâsıl b. Atâ'nın, hocası Hasan-ı Basrî'nin ders halkasından ayrılmasıyla ortaya çıktığı kabul edilir. Mutezile inanç konularını açıklarken akla öncelik vermiş; insanın fiillerinde özgür olduğunu ve bu yüzden sorumlu tutulduğunu, iyi ile kötünün akılla bilinebileceğini savunmuştur. Büyük günah işleyeni ne mümin ne kâfir saymış, ikisi arasında bir konumda görmüştür. Mutezile, İslam düşüncesinde akılcı kelam geleneğinin gelişmesinde önemli bir rol oynamıştır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Büyük günah işleyen bir Müslümanın durumu konusunda üç görüş vardır: Birinci görüşe göre bu kişi imandan çıkar. İkinci görüşe göre ne mümin ne kâfirdir; ikisi arasında bir yerdedir. Üçüncü görüşe göre mümindir ama günahkârdır; dinden çıkmaz. Bu görüşler hangi mezheplere aittir ve tartışma hangi yorum alanına girer?
Çözüm. Birinci görüş Hariciliğe, ikinci görüş Mutezile'ye, üçüncü görüş ise Ehl-i sünnete, yani Mâtürîdîlik ve Eş'arîliğe aittir. Tartışma, iman ile amel arasındaki ilişkiye ve kişinin mümin sayılıp sayılmayacağına ilişkin olduğu için itikadi yorum alanına girer. Bu örnek, aynı sorunun farklı mezheplerce nasıl farklı cevaplandığını ve itikadi mezheplerin birbirinden hangi noktalarda ayrıldığını gösterir.
Örnek 2. Haricilik ve Şia'nın ortaya çıkışına bakıldığında, ikisinin de başlangıçta hangi tür bir tartışmadan doğduğu görülür? Bu durum yorum farklılıklarının nedenleri hakkında ne söyler?
Çözüm. İkisi de başlangıçta yönetimle ilgili bir tartışmadan doğmuştur: Haricilik hakem olayına, yani bir siyasi anlaşmazlığın çözüm biçimine tepkiden; Şia ise yönetimin Hz. Ali'ye ve soyuna ait olduğu görüşünden. Zamanla bu siyasi tutumlar inanç ilkeleriyle birleşmiştir. Bu durum, siyasi olayların dinî yorum farklılıklarının önemli bir nedeni olduğunu ve siyasi yorumlarla itikadi yorumların tarihte iç içe geçtiğini gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Haricilik, Şia ve Mutezile'yi fıkhi mezhep sanmak; bunlar itikadi ve siyasi yorumlardır.
- Mutezile'nin vahyi reddettiğini düşünmek; Mutezile vahyi kabul eder, yorumda akla öncelik verir.
- Şia ile Caferiliği aynı kavram saymak; Şia itikadi ve siyasi bir yorumun, Caferilik ise İmamiye kolunun izlediği fıkıh mezhebinin adıdır.
- Haricilik: hakem olayına tepki; büyük günah işleyeni imandan çıkmış sayma.
- Şia: yönetimde Hz. Ali ve soyunun önceliği; imamet anlayışı.
- Mutezile: akla öncelik, insanın özgür iradesi.