Konu anlatımı
Fıkıh mezhepleri, Müslümanların ibadetlerini ve günlük işlerini nasıl yapacaklarına ilişkin içtihatların zamanla sistemleşmesiyle oluşmuştur. Her mezhep, kurucusu sayılan bilginin ve öğrencilerinin yöntemine dayanır. Bu alt başlıkta beş fıkıh mezhebini kurucuları, yöntemleri ve yayıldıkları bölgelerle göreceksin.
Hanefilik ve Malikilik
Hanefilik, Kûfe'de yaşayan Ebu Hanife'nin (699-767) görüşlerine dayanır; asıl adı Numan b. Sabit'tir ve İmam-ı Azam diye anılır. Ebu Hanife hüküm çıkarırken Kur'an ve sünnetin yanında akıl yürütmeye ve kıyasa geniş yer vermiştir. Hanefilik Türkiye'de, Balkanlarda, Orta Asya'da ve Hint Alt Kıtası'nda yaygındır. Malikilik, Medine'de yaşayan İmam Malik'in (ö. 795) görüşlerine dayanır. İmam Malik hadislere ve Medine halkının uygulamasına büyük önem vermiştir; el-Muvatta adlı eseri tanınmıştır. Malikilik Kuzey ve Batı Afrika'da yaygındır.
Şafiilik ve Hanbelilik
Şafiilik, İmam Şafii'nin (767-820) görüşlerine dayanır. İmam Şafii hem Medine'de İmam Malik'ten hem de Irak'ta Hanefi bilginlerden ders almış, iki çevrenin yöntemini birleştirmeye çalışmıştır; fıkıh yöntemini anlatan er-Risâle adlı eseriyle tanınır. Şafiilik Mısır'da, Suriye'de, Türkiye'nin doğu ve güneydoğusunda, Doğu Afrika'da ve Güneydoğu Asya'da yaygındır. Hanbelilik, Bağdat'ta yaşayan Ahmed b. Hanbel'in (780-855) görüşlerine dayanır. Ahmed b. Hanbel ayet ve hadislere sıkı biçimde bağlı kalmış, kıyasa ancak zorunlu durumlarda başvurmuştur; el-Müsned adlı hadis eseri ünlüdür. Hanbelilik daha çok Arap Yarımadası'nda yaygındır.
Caferilik ve mezheplerin ortak yönü
Caferilik, Medine'de yaşayan ve döneminin pek çok bilginine hocalık yapan Cafer es-Sadık'ın (ö. 765) görüşlerine dayanır; Şia'nın İmamiye kolunun fıkıh mezhebidir. İran, Irak ve Azerbaycan'da yaygındır. Fıkıh mezheplerinin hepsi Kur'an ve sünneti temel alır; aralarındaki farklar namazda ellerin nasıl tutulacağı, abdesti nelerin bozduğu gibi ayrıntılara ilişkindir. Mezhep imamları birbirinin öğrencisi ya da hocası olmuş, birbirlerinin görüşlerine saygı göstermiştir. Bu farklılıklar, dinin uygulanmasında kolaylık ve zenginlik sağlamıştır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Hanefi mezhebine bağlı bir kişi ile Şafii mezhebine bağlı bir kişi birlikte yolculuk yapmaktadır. Eline diken batıp kanayan Hanefi yolcu abdestini yeniler; Şafii yolcu ise aynı durumda abdestinin bozulmadığını söyler. Bu farklılık nasıl açıklanır? İkisinden biri yanlış mı yapmaktadır?
Çözüm. Farklılık, iki mezhebin abdesti bozan durumlar konusundaki içtihatlarının ayrı olmasından kaynaklanır: Hanefi mezhebine göre bedenden kan akması abdesti bozar, Şafii mezhebine göre bozmaz. Her iki görüş de Kur'an ve sünnetteki delillerin yorumuna dayanır; bu yüzden ikisi de kendi mezhebine göre doğru davranmaktadır. Bu, fıkhi mezheplerin inançta değil, ibadetin ayrıntılarında ayrıldığını gösteren tipik bir örnektir.
Örnek 2. İmam Şafii, Medine'de İmam Malik'in öğrencisi olmuş, Irak'ta Ebu Hanife'nin öğrencilerinden ders almış, Ahmed b. Hanbel de İmam Şafii'den ders almıştır. Bu bilgi mezhepler arasındaki ilişki hakkında ne söyler?
Çözüm. Mezhep imamlarının birbirinden ders alması, mezheplerin birbirine düşman kamplar değil, aynı ilim geleneğinin içinde gelişen yorumlar olduğunu gösterir. Bir bilgin hocasından farklı bir sonuca ulaşabilmiş, ama ona olan saygısını korumuştur. Bu durum, farklı görüşlerin aynı kaynaklara ve ortak bir bilgi birikimine dayandığını, görüş ayrılığının ilmî bir çaba olduğunu ortaya koyar.
Sık yapılan hatalar
- Fıkıh mezheplerinin inanç esaslarında ayrıldığını sanmak; farklar ibadet ve uygulamanın ayrıntılarındadır.
- Mezhep imamları ile eserlerini karıştırmak; el-Muvatta İmam Malik'in, er-Risâle İmam Şafii'nin, el-Müsned Ahmed b. Hanbel'indir.
- Hanefiliği itikadi bir mezhep saymak; Hanefilik fıkhi mezheptir, Hanefilerin çoğu itikatta Mâtürîdî'dir.
- Hanefilik: Ebu Hanife, akıl yürütme ve kıyas; Malikilik: İmam Malik, Medine uygulaması.
- Şafiilik: İmam Şafii, er-Risâle; Hanbelilik: Ahmed b. Hanbel, rivayete bağlılık.
- Caferilik: Cafer es-Sadık; farklar ayrıntıda, kaynaklar ortaktır.