Konu anlatımı
İslam hukukunda hükümler uygulanırken hükmün amacı ve içinde bulunulan koşullar göz önünde tutulur. Bunun en bilinen örnekleri Hz. Ömer'in bazı uygulamaları ile İmam Şafii'nin görüş değişikliğidir. TYT'de bu örnekler verilir ve senden neyi gösterdiklerini bulman istenir. Bu alt başlıkta bu örnekleri ve çıkarılan ilkeyi göreceksin.
Hz. Ömer'in kıtlık yılı uygulaması
Hz. Ömer'in halifeliği döneminde Arabistan'da büyük bir kıtlık yaşandı. İnsanların açlıkla karşı karşıya kaldığı bu yılda Hz. Ömer, hırsızlık yapanlara Kur'an'da belirtilen cezayı uygulamadı. Çünkü cezanın uygulanması için suçun, zorunluluk olmadan işlenmiş olması gerekir; açlıktan ölmemek için yiyecek alan kişinin durumu bu şartı taşımaz. Hz. Ömer hükmü ortadan kaldırmamış, şartları oluşmadığı için uygulamamıştır.
Müellefe-i kulûb uygulaması
Tevbe suresinin 60. ayetinde zekât verilecek gruplar arasında kalpleri İslam'a ısındırılmak istenenler, yani müellefe-i kulûb da sayılır. Hz. Peygamber döneminde bu gruba pay verilmişti. Hz. Ömer, İslam'ın güçlendiğini ve bu desteğe ihtiyaç kalmadığını belirterek bu kişilere zekâttan pay verilmesini durdurdu. Buradaki gerekçe, hükmün amacının o koşullarda gerçekleşmiş olmasıdır. Uygulama, ayetin geçersiz sayıldığı anlamına gelmez; hükmün dayandığı ihtiyaç o dönemde ortadan kalkmıştır.
Kavl-i kadîm ve kavl-i cedîd
İmam Şafii fıkıh görüşlerini önce Irak'ta, Bağdat'ta ortaya koydu. Daha sonra Mısır'a yerleşti; burada daha önce ulaşamadığı bazı rivayetleri öğrendi, halkın farklı örf ve ihtiyaçlarını gördü. Bunun üzerine önceki görüşlerinin bir bölümünü değiştirdi. Irak'taki eski görüşlerine kavl-i kadîm, Mısır'daki yeni görüşlerine kavl-i cedîd denir. Bu örnek, fıkhi görüşlerin dinin değişmez esasları olmadığını; yeni bilgiler ve farklı koşullar karşısında bizzat sahibi tarafından gözden geçirilebildiğini gösterir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Hz. Ömer'in kıtlık yılında hırsızlık cezasını uygulamaması hakkında bir öğrenci “Halife, Kur'an'daki bir hükmü kaldırmıştır.”, bir başkası “Hükmün uygulanma şartlarının oluşup oluşmadığını gözetmiştir.” demektedir. Hangi yorum doğrudur? Neden?
Çözüm. İkinci yorum doğrudur. Hz. Ömer hükmü kaldırmamış, yalnızca o yılın olağanüstü koşullarında uygulamamıştır; çünkü açlık nedeniyle yiyecek alan kişi, cezanın öngördüğü suçu serbest iradesiyle işlemiş sayılmaz. Bu olay, hükümlerin yalnız sözüne değil, amacına ve uygulanma şartlarına da bakıldığını gösterir. Halifenin hükümleri dilediği gibi değiştirebildiği sonucu ise bu olaydan çıkarılamaz.
Örnek 2. Bir fıkıh bilgini başka bir ülkeye göç ettikten sonra oradaki ticaret alışkanlıklarını ve halkın ihtiyaçlarını görür, daha önce bilmediği bazı hadisleri öğrenir ve alışverişle ilgili birkaç görüşünü değiştirir. Bu durum İslam düşünce tarihindeki hangi örneği hatırlatır ve hangi ilkeyi gösterir?
Çözüm. Durum, İmam Şafii'nin Irak'taki görüşlerinin bir bölümünü Mısır'da değiştirmesini, yani kavl-i kadîm ve kavl-i cedîd ayrımını hatırlatır. Gösterdiği ilke şudur: Fıkhi görüşler içtihada dayanır; yeni delillere ulaşıldığında ya da örf ve koşullar değiştiğinde yeniden değerlendirilebilir. Değişen dinin temel esasları değil, ayrıntıya ilişkin içtihatlardır. Örfün dikkate alınması ise onun Kur'an'dan önce geldiği anlamına gelmez.
Sık yapılan hatalar
- Hz. Ömer'in uygulamalarını Kur'an hükümlerinin kaldırılması olarak yorumlamak; hükmün amacı ve şartları gözetilmiştir.
- Kavl-i kadîm ile kavl-i cedîdi karıştırmak; kadîm Irak'taki eski, cedîd Mısır'daki yeni görüşlerdir.
- Fıkhi görüşlerin değişmesini inanç esaslarının değişmesi saymak; değişen içtihattır.
- Kıtlık yılı: Şartlar oluşmadığı için hırsızlık cezası uygulanmadı.
- Müellefe-i kulûb: Hükmün dayandığı ihtiyaç ortadan kalkınca pay verilmedi.
- Kavl-i kadîm Irak, kavl-i cedîd Mısır; içtihat koşullara ve yeni bilgiye göre gözden geçirilebilir.