Konu anlatımı
Proteinler, besin parçacıkları ve mikroplar zardaki kanallardan geçemeyecek kadar büyüktür. Hücre bu maddeleri zarın kendi hareketiyle, kesecikler içinde taşır. Bu alt başlıkta endositoz ve ekzositozu göreceksin.
Endositoz
Hücre zarının içe doğru çökerek dışarıdaki büyük maddeyi ya da sıvı damlacığını sarması ve zarın kapanmasıyla oluşan bir kesecik içinde hücreye almasına endositoz denir. Amip ve terliksi hayvan gibi tek hücreliler besinlerini, akyuvarlar ise bakterileri bu yolla alır. Endositozla alınan besinler, lizozomlarla kaynaşan keseciklerde sindirilir. Endositoz sırasında hücre zarının bir bölümü kesecik olarak içeri alındığı için hücre zarının yüzeyi küçülür.
Ekzositoz
Hücre içindeki bir keseciğin hücre zarına ulaşıp zarla kaynaşması ve içeriğini hücre dışına bırakmasına ekzositoz denir. Golgi cisimciğinde paketlenen enzim gibi salgılar, sindirilemeyen besin artıkları ve bazı atıklar bu yolla dışarı atılır. Bitki hücrelerinde hücre duvarının yapı maddeleri de ekzositozla dışarı taşınır. Ekzositozda keseciğin zarı hücre zarına katıldığı için hücre zarının yüzeyi genişler.
Ortak özellikler
Endositoz ve ekzositozda maddeler zarın içinden geçmez, zarla çevrili kesecikler içinde taşınır. İki olayda da hücre zarı ve hücre iskeleti hareket eder ve ATP harcanır; bu yüzden ATP üretimi durursa ikisi de durur. Sürekli salgı yapan bir hücrede ekzositozla zara eklenen kısımlar endositozla geri alınır ve hücre zarının yüzeyi dengede tutulur.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir akyuvar bir bakteriyi hücreye alıyor ve bir süre sonra sindirilemeyen artıkları dışarı atıyor. Bu iki aşamada hangi taşıma olayları gerçekleşir? Ortama ATP üretimini durduran bir zehir eklenirse ne olur?
Çözüm. Akyuvar zarını bakterinin çevresine uzatıp onu sarar ve bir kesecik içinde hücreye alır; bu olay endositozdur. Artıklar ise bir kesecik içinde hücre zarına taşınır ve kesecik zarla kaynaşınca dışarı bırakılır; bu olay ekzositozdur. İki olayda da zar ve hücre iskeleti hareket eder ve ATP harcanır. ATP üretimi durursa akyuvar yeni bakteri alamaz ve artıklarını dışarı atamaz. Buna karşılık oksijen ve karbon dioksitin difüzyonla geçişi ile osmoz sürer, çünkü bunlar enerji gerektirmez.
Örnek 2. Sürekli enzim salgılayan bir hücrede ekzositoz hızlanıyor. Hücre zarının yüzeyinde nasıl bir değişim beklenir? Hücre bu değişimi nasıl dengeler?
Çözüm. Ekzositozda salgı keseciklerinin zarı hücre zarına katılır; ekzositoz hızlandıkça hücre zarına sürekli yeni zar parçaları eklenir ve zarın yüzeyi genişlemeye başlar. Hücre, endositozla zarın bir kısmını kesecikler hâlinde yeniden içeri alarak bu artışı dengeler. Böylece hücre zarının toplam yüzeyi yaklaşık sabit kalır ve zar malzemesi yeniden kullanılır.
Sık yapılan hatalar
- Endositoz ve ekzositozda maddelerin zarın içinden geçtiğini sanmak; maddeler kesecik içinde taşınır.
- Bu olayların enerji gerektirmediğini düşünmek.
- Endositozla hücre zarının genişlediğini sanmak; endositoz zarı küçültür, ekzositoz genişletir.
- Endositoz: büyük maddeler kesecikle içeri alınır; zar yüzeyi küçülür.
- Ekzositoz: kesecik içeriği dışarı bırakılır; zar yüzeyi genişler.
- İkisi de ATP harcar ve hücre iskeletinin hareketini gerektirir.