Konu anlatımı
Bir çözeltinin asidik mi bazik mi olduğunu anlamanın en güvenli yolu indikatör kullanmaktır. pH ise asitliği ve bazlığı tek bir sayıyla ifade eder. Bu alt başlıkta indikatörleri, pH kâğıdını ve pH değerlerinin nasıl yorumlandığını göreceksin.
İndikatörler
Ortamın asitliğine ya da bazlığına göre renk değiştiren maddelere indikatör denir. Turnusol kâğıdı asidik ortamda kırmızı, bazik ortamda mavi renk alır. Fenolftalein bazik ortamda pembe, asidik ve nötr ortamda renksizdir. Bazı bitkilerdeki renk maddeleri de doğal indikatördür: kırmızı lahana suyu ve mor üzüm suyu asidik ortamda kırmızımsı, bazik ortamda mavi-yeşil tonlara döner; demli çaya limon sıkılınca rengin açılması da bu yüzdendir.
pH kavramı
pH, bir çözeltinin ne kadar asidik ya da bazik olduğunu gösteren bir değerdir ve 25 °C'de sulu çözeltiler için genellikle 0 ile 14 arasında verilir. pH değeri 7'den küçük olan çözeltiler asidik, 7 olanlar nötr, 7'den büyük olanlar baziktir. pH küçüldükçe asitlik, büyüdükçe bazlık artar. pH kâğıdı, çözeltiye batırıldığında aldığı renk bir renk skalasıyla karşılaştırılarak pH değerinin yaklaşık olarak okunmasını sağlar. pH değerinin nasıl tanımlandığı ve hesaplandığı programın dışındadır.
Günlük maddelerin pH değerleri
Bazı maddelerin yaklaşık pH değerleri asitlik ve bazlık sıralaması için fikir verir:
- Hidroklorik asit çözeltisi: 1 dolayında (çok asidik)
- Limon suyu: 2 dolayında; sirke: 3 dolayında (asidik)
- Saf su ve sodyum klorür çözeltisi: 7 (nötr)
- Kan: 7,4 dolayında (hafif bazik)
- Sabunlu su: 9 ile 10 arası (bazik)
- Çamaşır suyu: 12 dolayında; sodyum hidroksit çözeltisi: 13 dolayında (çok bazik)
Ambalajlardaki pH değerleri
Şampuan, sıvı sabun ve temizlik ürünlerinin ambalajlarında pH değeri yazılabilir. Cildin yüzeyi hafif asidik olduğu için cilt ürünlerinin pH değeri çoğunlukla cildinkine yakın, hafif asidik tutulur. Bazik özellikteki ürünler yağı ve kiri iyi çözer ama cildi kurutabilir. Ambalajdaki pH değerini okumak, ürünü amacına uygun seçmeye yardım eder.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Sirke, limon suyu, çamaşır suyu, sodyum hidroksit, hidroklorik asit ve sodyum klorür çözeltilerine pH kâğıdı batırılıyor. Bu çözeltiler asidik, nötr ve bazik olarak nasıl gruplanır?
Çözüm. Hidroklorik asit, limon suyu ve sirke çözeltilerinin pH değerleri 7'den küçüktür; bu çözeltiler asidiktir ve en asidik olanı hidroklorik asit çözeltisidir. Sodyum klorür çözeltisinin pH değeri 7'dir; nötrdür. Çamaşır suyu ve sodyum hidroksit çözeltisinin pH değerleri 7'den büyüktür; bu çözeltiler baziktir.
Örnek 2. Kırmızı lahana suyu bir çözeltiye eklenince mavi-yeşil renk alıyor; aynı çözeltiye fenolftalein damlatılınca pembe renk oluşuyor. Bu çözeltinin pH değeri hakkında ne söylenebilir?
Çözüm. Kırmızı lahana suyu bazik ortamda mavi-yeşil tonlara döner; fenolftalein de yalnızca bazik ortamda pembe renk alır. İki indikatör de çözeltinin bazik olduğunu gösterir. Bu yüzden çözeltinin pH değeri 7'den büyüktür. Çözelti sabunlu su ya da çamaşır suyu gibi bazik bir madde olabilir.
Sık yapılan hatalar
- pH değeri 12 olan çözeltiyi pH değeri 3 olandan daha asidik sanmak.
- Fenolftaleinin asidik ortamda renk verdiğini düşünmek; fenolftalein asidik ve nötr ortamda renksizdir.
- TYT'de pH değerini derişimden hesaplamaya çalışmak; pH yalnızca nitel olarak yorumlanır.
- Turnusol: asitte kırmızı, bazda mavi. Fenolftalein: bazda pembe.
- pH < 7 asidik, pH = 7 nötr, pH > 7 bazik (25 °C).
- pH küçüldükçe asitlik, büyüdükçe bazlık artar.