Konu anlatımı
Tuz denince akla yemek tuzu gelir, ama kimyada tuz, asit ile bazın tepkimesinden oluşabilen iyonik bileşiklerin genel adıdır. Bu alt başlıkta programda yer alan beş önemli tuzu, özelliklerini ve günlük hayattaki kullanımlarını göreceksin.
Sodyum klorür ve sodyum karbonat
Sodyum klorür (NaCl, yemek tuzu), beyaz, suda iyi çözünen iyonik bir katıdır. Deniz suyundan, tuz göllerinden ve yer altındaki kaya tuzu yataklarından elde edilir. Besinlere tat vermede, turşu, salamura ve peynir gibi besinlerin korunmasında, kışın yollardaki buzlanmayı önlemede ve serum fizyolojik yapımında kullanılır; kimya sanayisinde de birçok maddenin ham maddesidir. Sodyum karbonat (Na₂CO₃, çamaşır sodası) beyaz, suda çözünen bir katıdır; cam üretiminin temel ham maddelerinden biridir, sabun, deterjan ve kâğıt üretiminde de kullanılır.
Sodyum bikarbonat
Sodyum bikarbonat (NaHCO₃, yemek sodası), mutfakta karbonat adıyla bilinir. Isıtıldığında ayrışarak karbon dioksit ve su buharı verir: 2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + H₂O + CO₂. Asitlerle de karbon dioksit gazı açığa çıkarır. Kabartma tozlarının bileşeni olarak hamuru kabartır; mide asidiyle tepkimeye girerek mide ekşimesini gideren ilaçlarda kullanılır; bazı yangın söndürücülerin tozlarında ve temizlikte de kullanılır.
Kalsiyum karbonat ve amonyum klorür
Kalsiyum karbonat (CaCO₃) kireç taşı ve mermerin ana bileşenidir; yumurta kabukları, deniz kabukları, inciler ve mağaralardaki sarkıt ve dikitler de kalsiyum karbonattan oluşur. Suda çok az çözünür, asitlerle karbon dioksit açığa çıkarır, ısıtılınca kalsiyum oksit ve karbon dioksite ayrışır. İnşaatta mermer olarak ve kireç ile çimento üretiminde, diş macunlarında aşındırıcı olarak kullanılır. Amonyum klorür (NH₄Cl, nişadır) beyaz, suda çözünen bir katıdır; ısıtıldığında amonyak ve hidrojen klorür gazlarına ayrışır. Kuru pillerde, lehimcilikte metal yüzeylerin temizlenmesinde ve azotlu gübre olarak kullanılır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Mide ekşimesi yaşayan biri 8,4 g sodyum bikarbonat içeren bir toz alıyor. Toz mide asidiyle NaHCO₃ + HCl → NaCl + H₂O + CO₂ tepkimesine göre tamamen tepkimeye girerse normal şartlarda kaç litre karbon dioksit oluşur ve kaç mol asit etkisiz hâle gelir? (H: 1, C: 12, O: 16, Na: 23)
Çözüm. Sodyum bikarbonatın mol kütlesi 23 + 1 + 12 + 48 = 84 g/mol'dür; 8,4 g, 0,1 mol eder. Denkleme göre 1 mol sodyum bikarbonat 1 mol asitle tepkimeye girer ve 1 mol karbon dioksit oluşur. 0,1 mol hidroklorik asit etkisiz hâle gelir ve 0,1 mol karbon dioksit, normal şartlarda 0,1 · 22,4 = 2,24 L hacim kaplar.
Örnek 2. Şu kullanımları uygun tuzla eşleştiriniz: I. Cam üretimi II. Kek hamurunu kabartma III. Mermer heykel IV. Kuru pil V. Yollardaki buzlanmayı önleme
Çözüm. Cam üretiminin temel ham maddelerinden biri sodyum karbonattır. Kek hamurunu kabartan, ısıyla karbon dioksit veren sodyum bikarbonattır. Mermerin ana bileşeni kalsiyum karbonattır. Kuru pillerde amonyum klorür kullanılır. Yollardaki buzlanmayı önlemek için ise sodyum klorür serpilir; tuz, suyun donma noktasını düşürür.
Sık yapılan hatalar
- Sodyum karbonat ile sodyum bikarbonatı karıştırmak: çamaşır sodası Na₂CO₃, yemek sodası NaHCO₃ olur.
- Kalsiyum karbonatın suda iyi çözündüğünü sanmak; suda çok az çözünür.
- Tuz kavramını yalnızca yemek tuzu sanmak; tuzlar iyonik bileşiklerin büyük bir sınıfıdır.
- NaCl yemek tuzu; Na₂CO₃ çamaşır sodası; NaHCO₃ yemek sodası.
- CaCO₃ kireç taşı ve mermer; ısıtılınca CaO ve CO₂ verir.
- NH₄Cl nişadır: kuru pil, lehim ve gübre.