Konu anlatımı
Asitler ve bazlar, bilinen özellikleriyle birbirinden ayırt edilebilir. Bu özelliklerin çoğu günlük hayattan tanıdıktır: limonun ekşiliği, sabunun kayganlığı, sirkenin mermeri aşındırması gibi. Bu alt başlıkta asit ve bazların ortak ve ayırt edici özelliklerini göreceksin.
Asitlerin özellikleri
Limon suyu, sirke, ekşi elma ve yoğurt gibi besinlerin ekşi tadı içerdikleri asitlerden gelir. Asitlerin sulu çözeltileri mavi turnusol kâğıdını kırmızıya çevirir. İyon içerdikleri için elektriği iletir. Magnezyum ve çinko gibi aktif metallerle tepkimeye girerek hidrojen gazı, mermer ve kireç taşı gibi karbonatlı maddelerle tepkimeye girerek karbon dioksit gazı açığa çıkarır; sirke damlatılan mermerin köpürmesi bu yüzdendir. Asitler bazlarla tepkimeye girerek etkilerini yitirir. Derişik asitler deriyi, dokuları ve birçok maddeyi aşındırır.
Bazların özellikleri
Bazların sulu çözeltileri acı tatlıdır ve ele kayganlık hissi verir. Sabunun, deterjanların ve kirecin ciltte bıraktığı kayganlık bu maddelerin bazik olmasındandır. Bazlar kırmızı turnusol kâğıdını maviye çevirir ve fenolftaleini pembeye boyar. Sulu çözeltileri iyon içerdiği için elektriği iletir. Bazlar asitlerle tepkimeye girerek etkilerini yitirir. Yağlarla tepkimeye girdikleri için yağlı kirleri çözer; lavabo açıcıların ve sabunların temizleme gücü buradan gelir. Derişik bazlar da deriyi ve dokuları aşındırır.
Ortak özellikler ve güvenlik
Asitlerin ve bazların sulu çözeltilerinin ikisi de elektriği iletir; ikisi de derişik hâlde aşındırıcıdır ve birbirinin etkisini giderir. Laboratuvarda bir maddenin asit mi baz mı olduğunu anlamak için asla tadına bakılmaz ve maddeye dokunulmaz. Bunun yerine turnusol kâğıdı, pH kâğıdı gibi indikatörler kullanılır ya da maddenin metallerle ve karbonatlarla tepkimesine bakılır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir çözelti mavi turnusol kâğıdını kırmızıya çeviriyor ve üzerine damlatıldığı mermer parçasından gaz kabarcıkları çıkıyor. Bu çözelti asit mi, baz mı? Çıkan gaz nedir?
Çözüm. Mavi turnusolü kırmızıya çevirmesi çözeltinin asidik olduğunu gösterir. Mermerin ana bileşeni kalsiyum karbonattır; asitler karbonatlarla tepkimeye girerek karbon dioksit gazı açığa çıkarır. Bu yüzden çözelti bir asittir ve çıkan gaz karbon dioksittir. Bazlar mermerle bu biçimde tepkime vermez.
Örnek 2. Sabun, sirke, limon suyu ve kireçli suyun hangileri asidik, hangileri baziktir? Kayganlık hissi hangilerinde görülür?
Çözüm. Sirke ve limon suyu ekşi tatlıdır ve mavi turnusolü kırmızıya çevirir; asidiktir. Sabun ve kireçli su kırmızı turnusolü maviye çevirir ve baziktir. Ciltte kayganlık hissi bazların özelliği olduğu için sabunda ve kireçli suda görülür. Asidik sirke ve limon suyunda ise kayganlık hissi görülmez.
Sık yapılan hatalar
- Asitleri ve bazları tadarak ya da dokunarak tanımaya çalışmak.
- Bazların elektriği iletmediğini sanmak; sulu çözeltileri iletir.
- Turnusolün renk değişimlerini karıştırmak: asit maviyi kırmızıya, baz kırmızıyı maviye çevirir.
- Asit: ekşi, aşındırıcı, mavi turnusolü kırmızı yapar, metal ve karbonatlarla gaz çıkarır.
- Baz: acı, kaygan, kırmızı turnusolü mavi yapar, yağları çözer.
- İkisinin de sulu çözeltisi elektriği iletir.