Konu anlatımı
Asitler ve bazlar sindirimden temizliğe kadar hayatımızın her yerindedir; ama yanlış kullanıldıklarında ciddi zararlar verebilir. Bu alt başlıkta asit ve bazların yararlarını ve zararlarını, laboratuvarda ve evde alınması gereken güvenlik önlemlerini göreceksin.
Faydalar ve zararlar
Midemizdeki hidroklorik asit sindirime yardım eder ve mikropları öldürür; sirke ve limon besinlerin korunmasında ve tatlandırılmasında kullanılır; sülfürik ve nitrik asit gübre ve birçok kimyasalın üretiminde kullanılır. Bazlar sabun ve deterjan yapımında, mide ekşimesini gideren ilaçlarda ve kireç olarak inşaatta kullanılır. Öte yandan havadaki kükürt ve azot oksitlerinin oluşturduğu asit yağmurları mermer ve kireç taşından yapılmış tarihi eserleri aşındırır, göllerdeki canlılara ve ormanlara zarar verir. Kireç ve kostik (sodyum hidroksit) deriyi tahriş eder; yağlarla tepkimeye girerek cildin doğal yağını yok eder, saç tellerinin yapısını bozar ve deride yanıklara yol açar.
Derişik ve aşındırıcı asitler
Derişik sülfürik asit, fosforik asit ve asetik asit havadaki nemi çeker ve suda çözünürken çok ısı açığa çıkarır. Derişik asidin üzerine su dökülürse ani ısınmayla sıvı sıçrayabilir ve yanıklara yol açar; bu yüzden seyreltme sırasında asit her zaman suya azar azar eklenir. Derişik sülfürik asit nem çekme özelliği nedeniyle şeker gibi maddeleri kömürleştirebilir. Nitrik asit ve sülfürik asit bakır ve gümüş gibi metalleri aşındırır. Hidroflorik asit cam ve porseleni aşındırır; bu yüzden cam şişelerde değil plastik kaplarda saklanır ve camlara desen işlemede kullanılır.
Evde güvenli kullanım
Evde kullanılan temizlik maddeleri dikkatle kullanılmalıdır. Bazı ürünler birbiriyle karıştırılmamalıdır:
- Çamaşır suyu ile tuz ruhu karıştırılırsa zehirli klor gazı açığa çıkar.
- Ambalajlardaki uyarı işaretleri ve kullanım talimatları okunmalı, eldiven kullanılmalıdır.
- Aşırı temizlik maddesi ve lavabo açıcı kullanmak solunum yollarına, sulara ve tesisata zarar verir; borular aşınabilir.
- Mutfak gereçlerindeki kireç sirke ya da limon tuzu gibi asitlerle çözülür; mermer tezgâhlarda asitli temizleyiciler kullanılmaz.
- Metal eşyalardaki pas, asit içeren pas sökücülerle giderilir; işlemden sonra yüzey iyice durulanmalıdır.
- Alüminyum kaplarda asidik ya da bazik güçlü temizleyiciler kullanılmaz.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir öğrenci derişik sülfürik asidi seyreltmek için asit dolu kaba su döküyor. Bu davranış neden tehlikelidir? Doğru yöntem nedir?
Çözüm. Derişik sülfürik asit suda çözünürken çok fazla ısı açığa çıkarır. Asidin üzerine az miktarda su dökülürse bu su anında ısınıp kaynayabilir ve asitli sıvı çevreye sıçrar. Doğru yöntem, asidi büyük miktardaki suya azar azar ve karıştırarak eklemektir; böylece açığa çıkan ısı büyük su kütlesince karşılanır ve sıçrama önlenir.
Örnek 2. Mermer bir mutfak tezgâhındaki kireç lekesini çıkarmak için sirke kullanılması neden uygun değildir? Aynı sirke çaydanlıktaki kireci temizlemek için neden kullanılabilir?
Çözüm. Mermerin ana bileşeni kalsiyum karbonattır; kireç lekesi de kalsiyum karbonattır. Sirkedeki asit kalsiyum karbonatla tepkimeye girerek onu çözer; bu yüzden lekeyle birlikte mermer de aşınır ve parlaklığını kaybeder. Çaydanlık ise metal ya da cam olduğu için sirkeden etkilenmez; asit yalnızca biriken kireci çözer ve çaydanlık temizlenir.
Sık yapılan hatalar
- Derişik asidin üzerine su dökmek.
- Daha güçlü temizlik için çamaşır suyu ile tuz ruhunu karıştırmak.
- Hidroflorik asidi cam şişede saklamak; hidroflorik asit camı aşındırır.
- Asit suya eklenir; derişik asitler nem çeker ve çözünürken ısı verir.
- Hidroflorik asit camı, nitrik ve sülfürik asit yarı soy metalleri aşındırır.
- Çamaşır suyu ile tuz ruhu karıştırılmaz; mermerde asit kullanılmaz.