Konu anlatımı
Pusula iğnesinin her yerde aşağı yukarı aynı yönü göstermesi, Dünya'nın kendisinin de bir manyetik alana sahip olmasındandır. Bu alt başlıkta Dünya'nın manyetik alanını, pusulayla yön bulmayı ve bu alanın canlılar için sonuçlarını göreceksin.
Dünya bir mıknatıs gibidir
Dünya'nın manyetik alanı, içinden geçen büyük bir çubuk mıknatısın alanına benzer. Pusulanın N ucu coğrafi kuzeyi gösterir ve zıt kutuplar birbirini çeker; bu yüzden Dünya'nın coğrafi kuzey kutbunun yakınında manyetik güney kutbu, coğrafi güney kutbunun yakınında manyetik kuzey kutbu bulunur. Manyetik kutuplar coğrafi kutuplarla tam olarak çakışmaz ve zamanla yavaş yavaş yer değiştirir; bu yüzden pusula coğrafi kuzeyi tam olarak değil, yaklaşık olarak gösterir.
Pusula ile yön bulma
Pusula, serbestçe dönebilen küçük bir mıknatıs iğnedir; çevresinde başka bir mıknatıs ya da akım yoksa N ucu yaklaşık olarak kuzeyi gösterir. Kuzey bilinince öbür yönler de bulunur: kuzeye bakan birinin sağı doğu, solu batı, arkası güneydir. Pusulayı kullanırken mıknatıslardan, demir eşyalardan ve akım geçen kablolardan uzak durmak gerekir; aksi hâlde iğne yanlış yönü gösterebilir.
Alanın sonuçları
Dünya'nın manyetik alanı, Güneş'ten gelen yüklü parçacıkların çoğunu saptırarak yüzeye ulaşmalarını engeller ve canlıları korur. Kutup bölgelerine yönelen parçacıklar atmosferdeki gazlarla etkileşince gökyüzünde renkli kutup ışıkları oluşur. Arılar, göçmen kuşlar, deniz kaplumbağaları ve bazı büyükbaş hayvanlar Dünya'nın manyetik alanını algılayarak yön bulur; göçmen kuşlar binlerce kilometrelik yolculuklarında bu alandan yararlanır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Pusulanın N ucu coğrafi kuzeyi gösterir. Buna göre Dünya'nın coğrafi kuzey kutbunun yakınında hangi manyetik kutup vardır? Neden?
Çözüm. Pusula iğnesi küçük bir mıknatıstır ve zıt kutuplar birbirini çeker. İğnenin N ucu kuzeye yöneldiğine göre kuzeyde onu çeken bir manyetik güney kutbu bulunmalıdır. Bu yüzden Dünya'nın coğrafi kuzey kutbunun yakınında manyetik güney kutbu vardır. Günlük dilde bu bölgeye “manyetik kuzey” denmesi, coğrafi kuzeye yakın olmasındandır.
Örnek 2. Bir yürüyüşçü kuzeyi bulmak için pusulasına bakıyor, ama pusulayı mıknatıslı telefon kılıfının ve demir bir korkuluğun yanında tutuyor. Hangi sorun çıkabilir? Ne yapmalıdır?
Çözüm. Pusula iğnesi, bulunduğu yerdeki toplam manyetik alanın yönünü gösterir. Mıknatıslı kılıf ve demir korkuluk iğnenin çevresindeki alanı değiştirir; iğne Dünya'nın alanını değil bu yakın etkileri izleyerek yanlış yönü gösterebilir. Yürüyüşçü pusulayı mıknatıslardan, demir eşyalardan ve elektrik kablolarından uzakta, yatay tutarak okumalıdır.
Sık yapılan hatalar
- Coğrafi kuzey kutbunun yakınında manyetik kuzey kutbu bulunduğunu sanmak.
- Manyetik kutupların coğrafi kutuplarla tam çakıştığını düşünmek.
- Pusulanın yakındaki mıknatıslardan ve demirden etkilenmeyeceğini sanmak.
- Coğrafi kuzey kutbunun yakınında Dünya'nın manyetik güney kutbu vardır.
- Pusulanın N ucu yaklaşık olarak coğrafi kuzeyi gösterir.
- Manyetik alan canlıları yüklü parçacıklardan korur; bazı canlılar onunla yön bulur.