Konu anlatımı
Arapça bilmeyen bir kişi Kur'an'ın mesajını meal ve tefsirler aracılığıyla öğrenir. Bu iki kavram sınavlarda sık karıştırılır. Bu alt başlıkta tercüme, meal ve tefsirin ne olduğunu, aralarındaki farkı ve Kur'an'ı anlamaya çalışırken bunlardan nasıl yararlanılacağını göreceksin.
Tercüme ve meal
Tercüme, bir sözü anlamını ve özelliklerini koruyarak başka bir dile bire bir aktarmaktır. Kur'an'ın Arapça aslı, tek bir sözcüğe birden çok anlam yükleyebilen, ses ve söz düzeniyle de etkileyen eşsiz bir anlatıma sahiptir; bu özelliklerin başka bir dile tam olarak aktarılması mümkün değildir. Bu yüzden Kur'an çevirilerine tercüme yerine meal denir. Meal, ayetlerin anlamının başka bir dile yaklaşık olarak, mümkün olduğunca aslına yakın biçimde aktarılmasıdır. Meal hazırlayan kişi ayeti kendi anladığı kadarıyla aktarır; bu yüzden mealler arasında ifade farkları bulunur.
Tefsir
Tefsir sözlükte açıklamak, bir şeyin üzerindeki örtüyü kaldırmak demektir. Terim olarak Kur'an ayetlerinin anlamlarının ayrıntılı biçimde açıklanması ve yorumlanmasıdır. Tefsir yapan bilgine müfessir denir. Müfessir bir ayeti açıklarken konuyla ilgili diğer ayetlere, Hz. Peygamber'in ve sahabilerin açıklamalarına, nüzul sebebine, Arap dilinin kurallarına ve ayetin bağlamına başvurur. Ağırlıklı olarak ayet, hadis ve sahabe sözleriyle yapılan tefsire rivayet tefsiri; bunların yanında dil bilgisine, akla ve yoruma daha geniş yer veren tefsire dirayet tefsiri denir.
Meal ve tefsirden yararlanma
Meal, ayetin ne dediğini kısaca öğrenmek için yeterli bir başlangıçtır; ancak bir ayetten hüküm çıkarmak ya da bir konuyu derinlemesine öğrenmek için tefsire başvurmak gerekir. Tek bir meale bağlı kalmamak, farklı mealleri karşılaştırmak anlamı daha iyi kavramayı sağlar. Hiçbir meal ya da tefsir Kur'an'ın kendisi değildir; her biri insan emeğinin ürünüdür ve eksik ya da hatalı olabilir. Meal ve tefsir okumak, Kur'an'ı anlamaya yardımcı olur; onun yerini tutmaz.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir öğrenci aynı ayeti üç farklı mealden okur ve ifadelerin birbirinden biraz farklı olduğunu görür. “Demek ki Kur'an'ın farklı metinleri var.” sonucuna varır. Bu sonuç doğru mudur? Farklılığın nedeni nedir?
Çözüm. Doğru değildir. Kur'an'ın Arapça metni tektir ve bütün Müslümanlarda aynıdır. Farklılık meallerdedir; çünkü meal, hazırlayanın ayetten anladığını kendi sözcükleriyle başka bir dile aktarmasıdır. Arapça bir sözcüğün birden çok anlamı olabilir ve çevirenler bunlardan farklı olanları öne çıkarabilir. Bu yüzden mealler Kur'an'ın kendisi değil, onu anlama çabalarıdır; birkaç meali karşılaştırmak anlamı daha iyi kavramaya yardım eder.
Örnek 2. Bir kişi miras paylaşımıyla ilgili bir ayetin mealini okur ve yalnız bu okumaya dayanarak ailesindeki miras anlaşmazlığı hakkında kesin hüküm verir. Meal ve tefsir farkı açısından bu tutum neden sakıncalıdır?
Çözüm. Meal, ayetin anlamını kısaca verir; ayetin hangi durumda indiğini, konuyla ilgili diğer ayet ve hadisleri, hükmün şartlarını ve ayrıntılarını göstermez. Bunlar tefsir ve fıkıh kaynaklarında açıklanır. Yalnız meale dayanarak hüküm vermek, ayeti bağlamından ve Kur'an'ın bütünlüğünden kopuk değerlendirme tehlikesi taşır. Doğru tutum, meali bir başlangıç saymak ve ayrıntı gerektiren konularda tefsirlere ve bilen kişilere başvurmaktır.
Sık yapılan hatalar
- Meal ile tefsiri aynı şey sanmak; meal kısa anlam aktarımı, tefsir ayrıntılı açıklamadır.
- Meali Kur'an'ın kendisi saymak; meal bir çeviri çabasıdır ve Kur'an'ın yerini tutmaz.
- Meallerdeki ifade farklarını Kur'an metnindeki farklılık sanmak; Kur'an'ın metni tektir.
- Meal: ayetin anlamının başka dile yaklaşık aktarımı.
- Tefsir: ayetin ayrıntılı açıklaması; yapan bilgine müfessir denir.
- Rivayet tefsiri aktarıma, dirayet tefsiri bunlarla birlikte dil ve akla dayanır.