Konu anlatımı
Kur'an'ın önemli bir bölümünü geçmiş peygamberlerin ve toplumların kıssaları oluşturur. Bu kıssalar ne masaldır ne de ayrıntılı bir tarih anlatımı; her biri okuyana bir mesaj iletmek için seçilmiştir. TYT'de kıssaların anlatım özelliklerinden yola çıkarak amaçları sorulur. Bu alt başlıkta kıssaların özelliklerini ve amaçlarını göreceksin.
Kıssa nedir?
Kıssa, Kur'an'da geçmiş peygamberlerin, toplumların ve kişilerin başından geçen olayların anlatımıdır. Hz. Âdem'in yaratılışı, Hz. Nuh ve tufan, Hz. İbrahim'in putlarla mücadelesi, Hz. Yusuf'un kuyudan yöneticiliğe uzanan hayatı, Hz. Musa'nın Firavun'la mücadelesi, mağaraya sığınan inançlı gençler bunların başlıcalarıdır. Kur'an kıssaları gerçek olaylara dayanır; ancak anlatılırken olayların tamamı değil, ibret alınacak yönleri seçilir.
Kıssaların anlatım özellikleri
Kur'an kıssalarında olayın hangi yılda ve tam olarak nerede geçtiği, kişilerin soyu, toplulukların sayısı gibi ayrıntılar çoğu kez verilmez. Kıssalar genellikle zaman sırasına göre baştan sona tek bir yerde anlatılmaz; aynı kıssanın farklı bölümleri, farklı surelerde, o surenin konusuna uygun bir yönü öne çıkarılarak yer alır. Bunun nedeni, amacın tarih bilgisi aktarmak değil, mesaj vermek olmasıdır. Hz. Yusuf'un kıssası ise baştan sona tek bir surede anlatılmıştır.
Kıssaların amaçları
Yûsuf suresinin 111. ayetinde “Andolsun, onların kıssalarında akıl sahipleri için ibret vardır.” buyrulur. Kıssaların başlıca amaçları şunlardır:
- İbret ve öğüt vermek: Geçmişte yaşananlardan ders çıkarılmasını sağlamak.
- İyiliğin ve kötülüğün sonucunu göstermek: Zulmedenlerin sonu, sabredenlerin kurtuluşu.
- Hz. Peygamber'i ve müminleri güçlendirmek: Önceki peygamberlerin de zorluk çektiğini hatırlatmak (Hûd, 120).
- Bütün peygamberlerin aynı temel inancı, tevhidi bildirdiğini göstermek.
- Güzel ahlak örnekleri sunmak: Hz. Yusuf'un iffeti ve affediciliği, Hz. Eyyub'un sabrı gibi.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Kehf suresinde, inançları yüzünden baskı gören bir grup gencin bir mağaraya sığındığı ve orada uzun süre uyutulduğu anlatılır. Kur'an, gençlerin kaç kişi olduğu konusunda insanların farklı tahminlerini aktarır, kesin bir sayı vermez ve bu konuda tartışmaya girilmemesini öğütler. Bu anlatım kıssaların amacı hakkında ne gösterir?
Çözüm. Kur'an'ın gençlerin sayısını bildirmemesi ve bu konudaki tartışmayı yersiz bulması, kıssada asıl önemli olanın ayrıntılar değil, verilen mesaj olduğunu gösterir. Mesaj; inancını baskı altında da koruyan gençlerin kararlılığı, Allah'ın kendisine güvenenleri koruması ve ölümden sonra dirilişin mümkün oluşudur. Kıssalar bilgi yarışması için değil, ibret alınması için anlatılır.
Örnek 2. Hz. Musa'nın kıssası Kur'an'da tek bir surede baştan sona anlatılmaz; farklı surelerde, her seferinde başka bir yönü öne çıkarılarak yer alır. Bir surede Firavun'un zulmü, bir başkasında Hz. Musa'nın kavmiyle yaşadığı güçlükler, bir diğerinde vahye muhatap oluşu vurgulanır. Bu anlatım biçimi nasıl açıklanır?
Çözüm. Kur'an bir tarih kitabı gibi olayları zaman sırasıyla ve bir kerede aktarmaz. Her sure belirli bir konuyu işler ve kıssanın o konuyu destekleyen bölümü seçilerek anlatılır. Bu yüzden aynı kıssa farklı surelerde farklı yönleriyle yer alır. Bu gereksiz bir tekrar değil, her seferinde başka bir dersin öne çıkarılmasıdır. Anlatım biçimi, kıssaların amacının bilgi aktarmak değil, öğüt ve ibret vermek olduğunu gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Kıssaları ayrıntılı tarih anlatımı sanmak; yıl, yer ve soy bilgisi çoğu kez verilmez.
- Kıssaları gerçek dışı masallar saymak; kıssalar gerçek olaylara dayanır, amaçları ibrettir.
- Aynı kıssanın farklı surelerde geçmesini gereksiz tekrar olarak görmek; her seferinde farklı bir yön vurgulanır.
- Kıssa: geçmiş peygamberlerin ve toplumların ibret verici olayları.
- Amaç tarih değil, ibret ve öğüttür (Yûsuf, 111).
- Kıssalar Hz. Peygamber'i ve müminleri güçlendirir (Hûd, 120).