Konu anlatımı
Kur'an, kendisine inanılmasını isterken aklın kullanılmasını da ister. Pek çok ayet insanı göğe, yeryüzüne, canlılara ve kendi varlığına bakıp düşünmeye çağırır. TYT'de bu konu, birkaç ayetin ortak mesajının sorulduğu sorularla gelir. Bu alt başlıkta Kur'an'ın düşünmeye çağrısını ve akıl ile vahiy arasındaki ilişkiyi göreceksin.
Evren üzerinde düşünme: tefekkür
Tefekkür, bir konu üzerinde derinlemesine düşünmektir. Kur'an, göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbirini izlemesinde akıl sahipleri için ibretler bulunduğunu bildirir (Âl-i İmrân, 190). Gâşiye suresinin 17-20. ayetlerinde insanın devenin nasıl yaratıldığına, göğün nasıl yükseltildiğine, dağların nasıl dikildiğine ve yerin nasıl yayıldığına bakması istenir. Rûm suresinin 22. ayetinde dillerin ve renklerin farklılığı Allah'ın varlığının işaretleri arasında sayılır. Bu ayetler gözlemi ve düşünmeyi imana götüren bir yol olarak gösterir.
Kur'an üzerinde düşünme
Kur'an yalnız okunmak için değil, anlaşılmak için indirilmiştir. “Hâlâ Kur'an'ı düşünmüyorlar mı?” (Nisâ, 82) ayeti, Kur'an Allah'tan başkasından gelseydi onda pek çok tutarsızlık bulunacağını da bildirir. Sâd suresinin 29. ayetinde Kur'an'ın, ayetleri üzerinde düşünülsün ve akıl sahipleri öğüt alsın diye indirildiği belirtilir. Zümer suresinin 9. ayetindeki “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” sorusu da bilginin değerini vurgular.
Akıl ile vahyin ilişkisi
İslam'a göre akıl ile vahiy birbirine rakip değildir. Akıl, insanı sorumlu kılan ve vahyi anlamasını sağlayan yetidir; aklı olmayan dinen yükümlü değildir. Vahiy ise akla, tek başına ulaşamayacağı konularda, örneğin ahiret hayatı ve ibadetlerin biçimi konusunda yol gösterir. Akıl vahyi yorumlar, hükümlerin gerekçesini kavrar ve yeni durumlara uygular. Vahiy aklı çalıştırmaya çağırır; aklını kullanmayanların pişman olacağını da bildirir (Mülk, 10).
Çözümlü örnekler
Örnek 1. “De ki: Göklerde ve yerde neler var, bir bakın!” (Yûnus, 101) ayeti ile insanların yeryüzünde dolaşıp yaratılışın nasıl başladığına bakmalarını isteyen Ankebût suresinin 20. ayetinin ortak mesajı nedir? Bu ayetlerden “Doğru bilgiye yalnız vahiyle ulaşılır, gözleme gerek yoktur.” yargısı çıkarılabilir mi?
Çözüm. İki ayet de insanı evrene bakmaya, gezip gözlem yapmaya ve gördükleri üzerinde düşünmeye çağırır; ayetlerin buluştuğu nokta, insanın aklını ve gözlem gücünü kullanmaya özendirilmesidir. Verilen yargı bu ayetlerden çıkarılamaz; tersine, ayetler bizzat vahiy olduğu hâlde insanı gözleme yöneltmektedir. Buna göre Kur'an, vahyi ve gözleme dayalı bilgiyi birbirinin karşıtı olarak görmez; ikisini birlikte ister.
Örnek 2. Bir genç, “Kur'an'ı anlamaya çalışmak bize düşmez; yalnız okuyup geçmek yeterlidir.” demektedir. Sâd suresinin 29. ve Nisâ suresinin 82. ayetleri açısından bu görüş nasıl değerlendirilir?
Çözüm. İki ayet de Kur'an üzerinde düşünülmesini ister: Biri Kur'an'ın, ayetleri üzerinde düşünülsün ve öğüt alınsın diye indirildiğini bildirir; öteki onu düşünmeyenleri uyarır. Buna göre Kur'an'ı okumak değerlidir, ama amaç onu anlamak ve hayata yansıtmaktır. Anlama çabası yalnız bilginlere bırakılmamıştır; herkes gücü ölçüsünde meal ve tefsirlerden yararlanarak Kur'an'ın mesajını öğrenmeye çalışmalıdır.
Sık yapılan hatalar
- Akıl ile vahyi birbirinin karşıtı saymak; Kur'an aklı kullanmaya çağırır.
- Tefekkürü yalnız dinî metinler üzerinde düşünmek sanmak; evreni ve insanın kendi varlığını düşünmek de tefekkürdür.
- Kur'an'ı anlamadan okumayı yeterli görmek; Kur'an, üzerinde düşünülmesi için indirilmiştir.
- Kur'an evreni gözlemeye ve düşünmeye çağırır (Âl-i İmrân, 190).
- “Hâlâ Kur'an'ı düşünmüyorlar mı?” (Nisâ, 82).
- Akıl vahyi anlar, vahiy akla yol gösterir.