Konu anlatımı
İslam'da mal ile yapılan ibadetlerin başında zekât, fitre ve sadaka gelir. Üçü de paylaşmaya dayanır, ama hükümleri, zamanları ve şartları farklıdır. Sınavda bu üç kavram sık karıştırılır. Bu alt başlıkta her birini, aralarındaki farkları ve kazandırdıklarını göreceksin.
Zekât
Zekât sözlükte artma, çoğalma ve arınma anlamlarına gelir. Dinen zengin sayılan Müslümanın, malının belirli bir bölümünü yılda bir kez Kur'an'da belirtilen kişilere vermesidir ve farzdır. Kur'an'da çoğu yerde namazla birlikte anılır. Tevbe suresinin 103. ayetinde zekâtın, verenleri arındırdığı ve temizlediği bildirilir. Zekât vereni cimrilikten ve mal hırsından, alanı kıskançlık ve kin duygusundan korur. Servetin belirli ellerde toplanmasını önler, zengin ile yoksul arasındaki uçurumu daraltır.
Fitre
Fitre, ramazan ayının sonuna ulaşan ve temel ihtiyaçlarından başka nisap miktarı mala sahip olan Müslümanın verdiği sadakadır; fıtır sadakası da denir. Hanefi mezhebine göre vaciptir. Zekâttan farklı olarak malın üzerinden bir yıl geçmesi ve artıcı nitelikte olması aranmaz. Kişi kendisi ve bakmakla yükümlü olduğu küçük çocukları için verir. Miktarı, bir kişinin bir günlük yiyecek ihtiyacını karşılayacak kadardır. Yoksulların bayrama sevinçle girebilmesi için ramazan içinde, en geç bayram namazından önce verilmesi öğütlenir.
Sadaka
Sadaka, Allah rızası için gönüllü olarak yapılan her türlü yardım ve iyiliktir. Miktarı, zamanı ve verilecek kişi sınırlanmamıştır; zengin de yoksul da sadaka verebilir. Sadaka yalnız parayla olmaz: Güler yüz göstermek, yol soran birine yardım etmek, yoldaki bir engeli kaldırmak da sadaka sayılmıştır. Okul, çeşme, hastane, köprü yaptırmak ya da ağaç dikmek gibi yararı sürekli olan iyiliklere sadaka-i cariye denir; bunların sevabı, yapan kişi öldükten sonra da sürer.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Üç davranış verilmiştir: Ayla Hanım, bir yıldır elinde bulunan ve nisap miktarını aşan birikiminin kırkta birini ihtiyaç sahibi bir aileye verir. Cem Bey, ramazanın son haftasında kendisi ve iki küçük çocuğu için belirlenen miktarı bir yoksula ulaştırır. Lise öğrencisi Deniz, harçlığıyla aldığı kitapları bir köy okulunun kitaplığına bağışlar. Bu davranışlar sırasıyla hangi kavramla adlandırılır?
Çözüm. Ayla Hanım'ın yaptığı, nisap ve bir yıl şartına bağlı, oranı belirli zorunlu bir ödemedir; zekâttır. Cem Bey'in ramazan sonunda kişi başına verdiği yardım fitredir. Deniz'in bağışı ise zorunlu olmayan, miktarı ve zamanı serbest gönüllü bir yardımdır; sadakadır. Kitaplığın yararı uzun süre devam edeceği için bu bağış sadaka-i cariye niteliği de taşır. Ayırt ederken zorunluluğa, zamana ve şartlara bak.
Örnek 2. Bir kişi “Ben zaten her ay düzenli olarak sadaka veriyorum, ayrıca zekât vermem gerekmez.” demektedir. Bu görüş doğru mudur?
Çözüm. Doğru değildir. Sadaka gönüllü, zekât ise şartlarını taşıyan Müslümana farz olan bir ibadettir; gönüllü bir ibadet farz olanın yerini tutmaz. Zekâtın geçerli olması için zekât niyetiyle, belirlenen oranda ve Kur'an'da sayılan kişilere verilmesi gerekir. Kişinin düzenli sadaka vermesi değerlidir; ancak nisap miktarı malı varsa ve üzerinden bir yıl geçmişse zekâtını ayrıca hesaplayıp vermelidir.
Sık yapılan hatalar
- Fitreyi zekâtla aynı saymak; fitrede bir yıl şartı aranmaz ve fitre ramazana bağlıdır.
- Sadakayı yalnız para yardımı sanmak; güler yüz ve yardımseverlik de sadakadır.
- Gönüllü sadakanın zekâtın yerini tuttuğunu düşünmek; zekât ayrıca verilir.
- Zekât: farz, yılda bir, nisap ve bir yıl şartı, kırkta bir.
- Fitre: ramazan sonunda, kişi başına, bayram namazından önce.
- Sadaka: gönüllü ve sınırsız; yararı süren sadakaya sadaka-i cariye denir.