Konu anlatımı
Dinin emir ve yasakları aynı kesinlikte değildir; bu yüzden mükellefin davranışları farklı kavramlarla adlandırılır. Bu kavramlara “ef'âl-i mükellefîn”, yani yükümlülerin fiilleri denir. Sınavda özellikle farz, vacip ve sünnet arasındaki fark karıştırılır. Bu alt başlıkta sekiz kavramı örnekleriyle göreceksin.
Yapılması istenenler: farz, vacip, sünnet, müstehap
Farz, Allah'ın kesin ve açık delillerle emrettiği görevlerdir; yapan sevap kazanır, özürsüz terk eden günaha girer. Her yükümlünün kendisinin yapması gereken farzlara farz-ı ayın denir: beş vakit namaz, oruç gibi. Bir kısım Müslümanın yapmasıyla ötekilerden sorumluluğun kalktığı farzlara farz-ı kifaye denir: cenaze namazı gibi. Vacip, delili farz kadar kesin olmayan ama yerine getirilmesi gereken görevlerdir: vitir ve bayram namazları, kurban, fitre. Sünnet, Hz. Peygamber'in farz ve vacip dışında yaptığı ve tavsiye ettiği davranışlardır. Müstehap ise yapılması güzel görülen, yapılmadığında kınanmayan davranışlardır.
Serbest bırakılanlar ve sakınılması istenenler
Mübah, yapılıp yapılmaması kişinin tercihine bırakılan davranışlardır: helal yiyecekleri yemek, gezmek, dinlenmek gibi. Mekruh, kesin biçimde yasaklanmamakla birlikte hoş görülmeyen davranışlardır: abdest alırken suyu gereğinden fazla harcamak gibi. Haram, Allah'ın kesin olarak yasakladığı davranışlardır: haksız yere cana kıymak, hırsızlık, içki, kumar, yalancı şahitlik gibi. Müfsit ise başlanmış bir ibadeti bozan şeydir: namazda konuşmak ya da oruçluyken bilerek yemek gibi.
Kavramları ayırt etme
Bir davranışın hangi kavrama girdiğini bulmak için iki soru sor: Din bu davranışın yapılmasını mı, terk edilmesini mi istiyor ve bu istek ne kadar kesin? Kesin emir farz, kesin yasak haramdır. Farz ile vacip ayrımı Hanefi mezhebine özgüdür; öteki mezhepler bu iki terimi genellikle aynı anlamda kullanır. Bir ibadetin hükmü mezheplere göre de değişebilir: Kurban kesmek Hanefi mezhebine göre vacip, Şafii mezhebine göre sünnettir. Sünnet ise bağlayıcılığı farz ve vacipten az olan, Hz. Peygamber'in örnekliğine dayanan davranıştır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Şu davranışları dinî hükmüne göre adlandır: ramazan orucunu tutmak, cenaze namazı kılmak, yalancı şahitlik yapmak, kuşluk vakti nafile namaz kılmak, namaz kılarken yanındakiyle konuşmak.
Çözüm. Ramazan orucu her yükümlünün kendisinin tutması gereken bir görevdir; farz-ı ayındır. Cenaze namazı, bir grup Müslümanın kılmasıyla ötekilerden sorumluluğun kalktığı farz-ı kifayedir. Yalancı şahitlik kesin olarak yasaklandığı için haramdır. Kuşluk namazı yapılması güzel görülen ama zorunlu olmayan bir ibadettir; müstehaptır. Namazda konuşmak ibadeti bozduğu için müfsittir.
Örnek 2. Bir öğrenci “Kurban kesmek bütün mezheplere göre farzdır.” demiştir. Bu ifade neden yanlıştır?
Çözüm. Kurban ibadetinin hükmü konusunda mezhepler aynı görüşte değildir. Hanefi mezhebine göre, gerekli şartları taşıyan Müslümanın kurban kesmesi vaciptir; Şafii mezhebine göre ise sünnettir. Bu örnek, bir ibadetin hükmünün delillerin yorumuna göre mezhepler arasında farklı belirlenebildiğini gösterir. Farklılık ibadetin kendisinde değil, bağlayıcılık derecesindedir; bütün mezhepler kurbanı Allah'a yakınlaşmaya vesile olan bir ibadet olarak görür.
Sık yapılan hatalar
- Farz ile vacibi her mezhepte ayrı kavramlar sanmak; bu ayrım Hanefi mezhebine özgüdür.
- Mekruh ile haramı karıştırmak; haram kesin yasak, mekruh hoş görülmeyen davranıştır.
- Müfsidi bir günah türü sanmak; müfsit, başlanmış ibadeti bozan şeydir.
- Farz kesin emir, haram kesin yasaktır.
- Farz-ı ayın her yükümlüye, farz-ı kifaye topluma yöneliktir.
- Hanefi mezhebinde vacip örnekleri: vitir ve bayram namazı, kurban, fitre.
- Mübah serbest, mekruh hoş görülmeyen, müfsit ibadeti bozandır.