Konu anlatımı
Oruç, ramazan ayı boyunca her gün tan yeri ağarırken başlayıp güneş batınca sona eren; yemekten, içmekten ve cinsel ilişkiden uzak durarak yapılan bir ibadettir. Kur'an orucun amacını tek bir kavramla özetler: takva. Bu alt başlıkta orucun amacını, bireye ve topluma kazandırdıklarını ve ahlaki boyutunu göreceksin.
Orucun amacı: takva
Bakara suresinin 183. ayetinde orucun, önceki topluluklara olduğu gibi Müslümanlara da farz kılındığı bildirilir ve amacı, Allah'a karşı gelmekten sakınmak olarak açıklanır. Takva, Allah'a karşı sorumluluk bilinci taşımak ve kötülüklerden sakınmaktır. Ayetteki “sizden öncekilere farz kılındığı gibi” ifadesi, orucun yalnız İslam'a özgü olmadığını, önceki ilahi dinlerde de bulunduğunu gösterir. Ramazan ayı aynı zamanda Kur'an'ın indirilmeye başlandığı aydır (Bakara, 185).
Bireye kazandırdıkları
Oruç tutan kişi, gün boyunca helal olan yiyecek ve içecekten bile kendi isteğiyle uzak durur; bu, iradeyi güçlendiren bir eğitimdir. İsteklerini erteleyebilen insan, haram olan şeylere karşı da daha dirençli olur. Oruç sabrı öğretir; nimetlerin değerini fark ettirir ve insanı şükre yöneltir. Kimse görmediği hâlde orucunu bozmayan kişide Allah'ın her an kendisini gördüğü bilinci ve öz denetim gelişir.
Topluma kazandırdıkları ve orucun ahlakı
Açlığı bizzat yaşayan kişi, yoksulun hâlini daha iyi anlar; bu duygu yardımlaşmayı artırır. İftar sofraları, fitre ve zekât ramazanda dayanışmayı güçlendirir. Oruç yalnız mideyle değil, dil ve davranışlarla da tutulur: Hz. Peygamber, yalan söylemeyi ve yalanla iş yapmayı bırakmayan kimsenin aç ve susuz kalmasına Allah'ın ihtiyacı olmadığını bildirmiş; oruçlunun kendisine sataşana “Ben oruçluyum.” diyerek karşılık vermesini öğütlemiştir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir öğrenci, ramazanda oruç tuttuğu bir gün okulda kimsenin görmediği bir anda su içebilecekken içmez. Arkadaşı “Kimse görmüyordu, neden içmedin?” diye sorar. Öğrencinin davranışı orucun hangi amacı ve kazanımıyla açıklanır?
Çözüm. Kimse görmediği hâlde orucunu bozmaması, Allah'ın kendisini her an gördüğü bilincini, yani takvayı gösterir. Kur'an orucun amacını takva olarak bildirir (Bakara, 183). Bu bilinç, başkalarının denetimine gerek kalmadan kendini denetleme alışkanlığı kazandırır. Öğrenci aynı zamanda iradesini eğitmektedir: Helal olan suyu bile belirli bir süre erteleyebilen kişi, yanlış davranışlardan sakınmada da güçlenir.
Örnek 2. Ramazan boyunca oruç tutan bir esnaf, aynı ay içinde terazide eksik tartmayı ve müşterilerine kaba davranmayı sürdürür. Hz. Peygamber'in oruçla ilgili öğütleri açısından bu durum nasıl değerlendirilir?
Çözüm. Hz. Peygamber, yalanı ve yalanla iş yapmayı bırakmayan kişinin yemesini içmesini bırakmasına Allah'ın ihtiyacı olmadığını bildirmiştir. Buna göre oruç yalnız aç kalmak değildir; dilin, elin ve davranışların da kötülükten uzak tutulmasıdır. Esnaf orucun biçimini yerine getirmekte, ancak eksik tartarak kul hakkına girmekte ve insanları incitmektedir. Böyle bir oruç, kişiyi kötülükten koruma amacına ulaşmamış olur.
Sık yapılan hatalar
- Orucun amacını yalnız aç kalmak ya da sağlık saymak; Kur'an'a göre amaç takvadır.
- Orucu yalnız İslam'a özgü sanmak; ayet önceki topluluklara da farz kılındığını bildirir.
- Orucun yalnız yeme içmeyle ilgili olduğunu düşünmek; oruç davranışları da kapsar.
- Orucun amacı takvadır (Bakara, 183).
- Bireye kazandırdıkları: irade, sabır, şükür, öz denetim.
- Topluma kazandırdıkları: yoksulu anlama, paylaşma, dayanışma.