Konu anlatımı
Bir çözeltinin derişik mi seyreltik mi olduğunu söylemek için içinde ne kadar çözünen bulunduğunu sayıyla ifade etmek gerekir. Bu alt başlıkta en sık kullanılan derişim türü olan kütlece yüzde derişimi, çözelti hazırlamayı ve günlük hayattaki örnekleri göreceksin.
Derişik ve seyreltik
Belirli bir miktar çözücüde çok miktarda çözünen içeren çözeltilere derişik, az miktarda çözünen içerenlere seyreltik çözelti denir. Pekmez ve bal derişik, çeşme suyu ise içindeki mineraller bakımından çok seyreltik bir çözeltidir. Derişik ve seyreltik sözcükleri karşılaştırmalıdır; iki çözeltiden hangisinin daha derişik olduğunu söylemek için derişimleri sayıyla ifade edilir.
Tanım ve hesaplama
Kütlece yüzde derişim, 100 g çözeltide çözünmüş maddenin gram cinsinden kütlesidir: kütlece % = çözünen kütlesi / çözelti kütlesi · 100. Çözelti kütlesi, çözünen ile çözücünün kütleleri toplamıdır. 40 g tuz 160 g suda çözülürse çözelti 200 g olur ve derişim 40 / 200 · 100 = %20 bulunur. Bağıntıdan çözünen kütlesi de bulunur: kütlece %15'lik 300 g şekerli suda 300 · 15/100 = 45 g şeker ve 255 g su vardır.
Günlük hayattan derişimler
Günlük tüketim maddelerinin etiketlerinde derişim bilgileri yer alır. Serum fizyolojik kütlece yaklaşık %0,9 sodyum klorür içerir; 500 g serumda 4,5 g sodyum klorür bulunur. Deniz suyunun kütlece yaklaşık %3,5'i çözünmüş tuzlardır; 2 kg deniz suyunda yaklaşık 70 g tuz vardır. Sirke kütlece yaklaşık %4 ile %5 arasında asetik asit içerir. Bu bilgiler, bir ürünü doğru miktarda kullanmak ve farklı ürünleri karşılaştırmak için önemlidir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. 60 g şeker kullanarak kütlece %25'lik şekerli su hazırlamak isteyen bir öğrenci şekeri kaç gram suda çözmelidir?
Çözüm. Kütlece %25'lik çözeltide şeker, çözelti kütlesinin dörtte biridir. 60 g şeker için çözelti kütlesi 60 / 0,25 = 240 g olmalıdır. Çözelti kütlesi şeker ve su kütlelerinin toplamı olduğundan gereken su 240 − 60 = 180 g'dır. 60 g şekeri 240 g suda çözmek ise %20'lik bir çözelti verir.
Örnek 2. X çözeltisinde 20 g tuz 80 g suda, Y çözeltisinde 30 g tuz 170 g suda çözülmüştür. Hangi çözelti daha derişiktir?
Çözüm. X çözeltisinin kütlesi 20 + 80 = 100 g'dır; derişimi 20 / 100 · 100 = %20 olur. Y çözeltisinin kütlesi 30 + 170 = 200 g'dır; derişimi 30 / 200 · 100 = %15 olur. Y daha fazla tuz içerdiği hâlde X çözeltisi daha derişiktir; derişimi çözünen kütlesi değil, çözünenin çözelti kütlesine oranı belirler.
Sık yapılan hatalar
- Çözüneni çözelti kütlesi yerine çözücü kütlesine bölmek.
- Çözünen kütlesi büyük olan çözeltiyi her zaman daha derişik sanmak.
- Belirli derişimde çözelti hazırlarken suyu çözelti kütlesi kadar almak.
- Kütlece % = çözünen / çözelti · 100; çözelti = çözünen + çözücü.
- Çözünen kütlesi = çözelti kütlesi · yüzde / 100.
- Derişimi oran belirler, çözünen miktarı tek başına belirlemez.