Konu anlatımı
İki sıvıdan oluşan çözeltilerde derişimi hacimle ifade etmek daha pratiktir; kolonya ve alkollü içeceklerin etiketlerindeki değerler bu yüzden hacimce yüzdedir. İçme suyundaki çok az miktardaki maddeler için ise ppm birimi kullanılır. Bu alt başlıkta bu iki derişim ifadesini göreceksin.
Hacimce yüzde derişim
Hacimce yüzde derişim, 100 mL çözeltide bulunan çözünenin mililitre cinsinden hacmidir: hacimce % = çözünen hacmi / çözelti hacmi · 100. 250 mL kolonyada 200 mL etil alkol varsa derişim 200 / 250 · 100 = %80'dir. Hacimce %70'lik 150 mL alkol çözeltisinde 150 · 70/100 = 105 mL alkol bulunur. Kolonyaların derecesi hacimce alkol yüzdesini gösterir: 80 derecelik kolonya hacimce %80 etil alkol içerir.
Hacimler her zaman toplanmaz
Bazı sıvılar karıştırıldığında tanecikleri birbirinin arasına yerleştiği için toplam hacim, hacimlerin toplamından biraz az olabilir; etil alkol ile su karışınca bu durum görülür. Bu yüzden hacimce yüzde hesabında çözeltinin ölçülen hacmi kullanılır. Sorularda karışımın hacmi verilmemişse hacimlerin toplanabildiği ayrıca belirtilmelidir. Kütleler ise karıştırmada her zaman korunur; bu yüzden kütlece yüzde hesaplarında böyle bir sorun yoktur.
ppm
Çözünen miktarı çok az olan çözeltilerde yüzde derişim çok küçük sayılar verir; bu durumda ppm (milyonda bir kısım) kullanılır. 1 ppm, 1 kg (bir milyon miligram) çözeltide 1 mg çözünen bulunması demektir; seyreltik sulu çözeltilerde bu, yaklaşık 1 L suda 1 mg çözünene karşılık gelir. İçme suyundaki florür, nitrat ve ağır metal miktarları ve havadaki bazı kirleticilerin miktarları ppm ile verilir. Programda ppm kavramı yalnızca tanıtılır; ppm ile hesaplama yapılmaz.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Bir şişede hacimce %80'lik 250 mL kolonya bulunuyor. Kolonyada kaç mL etil alkol vardır? Kolonya kaç derecedir?
Çözüm. Hacimce %80'lik kolonyanın her 100 mL'sinde 80 mL etil alkol bulunur. 250 mL kolonyada 250 · 80/100 = 200 mL etil alkol vardır. Kolonyanın derecesi hacimce alkol yüzdesine eşit olduğu için bu kolonya 80 derecedir.
Örnek 2. Bir içme suyu etiketinde florür miktarı 0,5 ppm olarak yazılmıştır. Bu ifade ne anlama gelir? Neden yüzde yerine ppm kullanılmıştır?
Çözüm. 0,5 ppm, bir milyon kısım suda 0,5 kısım florür bulunduğunu anlatır; seyreltik sulu çözeltilerde bu, yaklaşık 1 L suda 0,5 mg florür demektir. Bu miktar yüzde olarak yazılsaydı çok küçük ve okunması zor bir sayı çıkardı. Çok seyreltik çözeltilerde ppm bu yüzden tercih edilir. TYT'de ppm ile hesap yapılmaz; kavramın anlamını bilmen yeterlidir.
Sık yapılan hatalar
- Hacimce yüzdeyi bulurken çözüneni yalnızca çözücü hacmine bölmek.
- Alkol ile su karışınca hacimlerin her zaman tam toplandığını sanmak.
- ppm değerini yüzde ile karıştırmak; ppm milyonda bir kısımdır.
- Hacimce % = çözünen hacmi / çözelti hacmi · 100.
- Kolonyanın derecesi hacimce alkol yüzdesidir.
- 1 ppm: 1 kg çözeltide 1 mg çözünen; TYT'de hesap yok.