Konu anlatımı
Aynı sıcaklıktaki iki yaz gününden biri bunaltıcı, öteki ferah gelebilir. Bu farkın nedeni havadaki su buharıdır. Bu alt başlıkta nem ve bağıl nem kavramlarını, meteoroloji haberlerindeki hissedilen sıcaklığın ne anlattığını ve çiğ, sis ile kırağı gibi doğal olayları hesaba girmeden göreceksin.
Nem
Denizlerden, göllerden, topraktan ve canlılardan buharlaşan su havaya karışır. Atmosferdeki su buharının varlığına nem denir. Deniz kıyısındaki şehirlerde hava genellikle nemli, iç kesimlerde ve çöllerde ise kurudur. Havadaki su buharı gözle görülmez; gördüğümüz bulut ve sis, yoğuşmuş küçük su damlacıklarıdır.
Bağıl nem
Hava belirli bir sıcaklıkta ancak belirli bir miktara kadar su buharı taşıyabilir; sıcak hava soğuk havadan daha fazla su buharı taşıyabilir. Havadaki su buharı miktarının, havanın o sıcaklıkta taşıyabileceği en fazla su buharı miktarına oranına bağıl nem denir ve yüzdeyle ifade edilir. Bağıl nem %100 olduğunda hava doymuştur; daha fazla su buharı alamaz. Havadaki su buharı miktarı değişmezken sıcaklık düşerse bağıl nem artar, sıcaklık yükselirse azalır. TYT'de bağıl nemle hesap yapılmaz; kavram olarak bilinmesi yeterlidir.
Gerçek ve hissedilen sıcaklık
Vücut ısındığında terler; ter buharlaşırken vücuttan ısı alır ve vücut serinler. Bağıl nem yüksekken hava su buharına yakın doymuş olduğu için ter zor buharlaşır, vücut yeterince serinleyemez ve hava termometrenin gösterdiği gerçek sıcaklıktan daha sıcak hissedilir. Bağıl nem düşükken ter kolay buharlaşır ve aynı sıcaklık daha katlanılabilir gelir. Meteoroloji haberlerinde verilen hissedilen sıcaklık, bağıl nem göz önüne alınarak verilir.
Çiğ, sis ve kırağı
Gece hava soğuyunca havanın taşıyabileceği su buharı miktarı azalır ve bağıl nem %100 değerine ulaşabilir. Bu durumda fazla su buharı yoğuşur: soğuk yüzeylerde oluşan su damlacıklarına çiğ, havada asılı kalan çok küçük damlacıklara sis denir. Sıcaklık 0 °C'nin altındaysa su buharı sıvı olmadan doğrudan buz kristallerine dönüşür; bu olaya kırağılaşma (geri süblimleşme), oluşan beyaz tabakaya kırağı denir.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Aynı gün iki şehirde termometreler 32 °C gösteriyor. A şehrinde bağıl nem %80, B şehrinde %30'dur. Hangi şehirde hava daha sıcak hissedilir? Neden?
Çözüm. A şehrinde bağıl nem yüksek olduğu için hava su buharına doymaya yakındır ve ter zor buharlaşır. Vücut terin buharlaşmasıyla serinleyemediği için hava 32 °C sıcaklıktan daha sıcak hissedilir. B şehrinde ter kolay buharlaşır, vücut serinler ve aynı sıcaklık daha ferah gelir. Hissedilen sıcaklık A şehrinde daha yüksektir.
Örnek 2. Akşam bağıl nemin %70 olduğu bir yerde gece boyunca sıcaklık düşüyor ve sabah çimenlerin üzerinde su damlacıkları görülüyor. Gece bağıl nem nasıl değişmiştir ve damlacıklar nasıl oluşmuştur?
Çözüm. Havadaki su buharı miktarı aynı kalırken sıcaklık düştüğü için havanın taşıyabileceği en fazla su buharı miktarı azalır ve bağıl nem artar. Bağıl nem %100 değerine ulaşınca fazla su buharı soğuk çimen yüzeyinde yoğuşur ve çiğ damlacıkları oluşur. Sıcaklık 0 °C'nin altına inseydi su buharı doğrudan katılaşır ve kırağı oluşurdu.
Sık yapılan hatalar
- Bağıl nemi havadaki su buharının kütlesi sanmak; bağıl nem bir orandır ve yüzdeyle verilir.
- Sıcaklık düşünce bağıl nemin azaldığını düşünmek; su buharı miktarı aynıysa bağıl nem artar.
- Kırağının donmuş çiğ olduğunu sanmak; kırağı, su buharının doğrudan katıya dönüşmesiyle oluşur.
- Nem: havadaki su buharı. Bağıl nem: var olan su buharının taşınabilecek en fazla miktara oranı.
- Bağıl nem yüksekken ter zor buharlaşır; hava daha sıcak hissedilir.
- Soğuyan havada bağıl nem artar; %100 olunca çiğ ya da sis, 0 °C'nin altında kırağı oluşur.