Konu anlatımı
Kimyacılar bir bileşiğin adından formülünü, formülünden adını çıkarabilmelidir. İyonik bileşiklerin adlandırılması birkaç basit kurala dayanır. Bu alt başlıkta tek atomlu ve çok atomlu iyonların adlarını, değişken değerlikli metallerin nasıl adlandırıldığını ve addan formül yazmayı göreceksin.
Temel kural ve tek atomlu iyonlar
İyonik bileşik adlandırılırken önce katyonun, sonra anyonun adı söylenir; alt simgelerin sayısı ada eklenmez. Katyon tek atomlu bir metal iyonuysa metalin adı aynen kullanılır. Tek atomlu anyonların adları şöyledir: F⁻ florür, Cl⁻ klorür, Br⁻ bromür, I⁻ iyodür, O²⁻ oksit, S²⁻ sülfür, N³⁻ nitrür, P³⁻ fosfür, H⁻ hidrür. Buna göre NaCl sodyum klorür, CaF₂ kalsiyum florür, Al₂O₃ alüminyum oksit, K₂S potasyum sülfür, Mg₃N₂ magnezyum nitrür olur. 1A ve 2A metalleri ile alüminyum, çinko ve gümüş her zaman aynı yüklü iyon oluşturduğu için adlarına Roma rakamı eklenmez.
Çok atomlu iyonlar
Programda adı geçen çok atomlu iyonlar şunlardır:
- NH₄⁺: amonyum
- OH⁻: hidroksit
- NO₃⁻: nitrat
- SO₄²⁻: sülfat
- CO₃²⁻: karbonat
- PO₄³⁻: fosfat
- CN⁻: siyanür
- CH₃COO⁻: asetat
Değişken değerlikli metaller
Bakır (+1, +2), demir (+2, +3), cıva (+1, +2), kalay (+2, +4) ve kurşun (+2, +4) birden fazla yüklü iyon oluşturabilir. Bu metallerin bileşiklerinde iyonun yükü, metal adından sonra parantez içinde Roma rakamıyla belirtilir. Yükü bulmak için anyonların toplam yükü hesaplanır ve metal iyonlarına eşit paylaştırılır: Fe₂O₃ bileşiğinde üç oksit iyonunun yükü −6 olduğundan her demir iyonu +3 yüklüdür ve bileşiğin adı demir(III) oksittir. Benzer biçimde FeCl₂ demir(II) klorür, CuO bakır(II) oksit, SnCl₄ kalay(IV) klorür, PbO₂ kurşun(IV) oksit olur. Hidrat bileşiklerinin adlandırılması programın dışındadır.
Addan formül yazmak
Önce iyonlar ve yükleri belirlenir, sonra toplam yük sıfır olacak biçimde iyon sayıları seçilir. Bir çok atomlu iyondan birden fazla gerekiyorsa iyon parantez içine alınır. Alüminyum sülfatta Al³⁺ ve SO₄²⁻ iyonları vardır; iki Al³⁺ iyonunun +6 yükünü üç SO₄²⁻ iyonu dengeler ve formül Al₂(SO₄)₃ olur. Amonyum karbonat (NH₄)₂CO₃, kurşun(II) nitrat Pb(NO₃)₂, demir(III) hidroksit Fe(OH)₃ biçiminde yazılır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Cu₂O, SnO₂, NH₄NO₃ ve CH₃COONa bileşiklerini adlandırınız.
Çözüm. Cu₂O bileşiğinde oksit iyonunun −2 yükünü iki bakır iyonu paylaşır; her biri +1 yüklüdür ve ad bakır(I) oksittir. SnO₂ bileşiğinde iki oksit iyonu −4 yük taşıdığından kalay +4 yüklüdür; ad kalay(IV) oksittir. NH₄NO₃ amonyum ve nitrat iyonlarından oluşur: amonyum nitrat. CH₃COONa ise sodyum ve asetat iyonlarından oluşan sodyum asetattır.
Örnek 2. Magnezyum fosfat, kalsiyum hidroksit ve demir(II) sülfat bileşiklerinin formüllerini yazınız.
Çözüm. Magnezyum fosfatta Mg²⁺ ve PO₄³⁻ iyonları vardır; üç Mg²⁺ iyonunun +6 yükünü iki fosfat iyonu dengeler ve formül Mg₃(PO₄)₂ olur. Kalsiyum hidroksitte bir Ca²⁺ iyonuna iki OH⁻ iyonu gerekir: Ca(OH)₂. Demir(II) sülfatta Fe²⁺ ile SO₄²⁻ iyonlarının yükleri eşit büyüklükte olduğundan formül FeSO₄ olur.
Sık yapılan hatalar
- İyonik bileşiğin adına sayı önekleri eklemek: CaCl₂ kalsiyum diklorür değil, kalsiyum klorürdür.
- Sülfür (S²⁻) ile sülfatı (SO₄²⁻) ya da nitrür (N³⁻) ile nitratı (NO₃⁻) karıştırmak.
- Çok atomlu iyondan birden fazla gerektiğinde parantezi unutmak: Ca(OH)₂ yerine CaOH₂ yazmak.
- Önce katyon, sonra anyon; iyonik adlarda sayı öneki yoktur.
- Cu, Fe, Hg, Sn ve Pb bileşiklerinde yük Roma rakamıyla belirtilir.
- Formülde toplam yük sıfırdır; birden fazla çok atomlu iyon parantezle yazılır.