Konu anlatımı
Bugün 118 elementin her birinin periyodik sistemde belirli bir yeri vardır ve bu yer elementin özellikleri hakkında çok şey söyler. Ancak elementleri bir düzene koymak kolay olmadı. Bu alt başlıkta periyodik sistemin nasıl geliştiğini, periyot ve grupların ne anlama geldiğini ve A gruplarının adlarını göreceksin.
Mendeleyev'in tablosu
Dmitri Mendeleyev 1869'da o güne kadar bilinen elementleri artan atom kütlelerine göre sıraladı ve benzer özellik gösteren elementleri aynı sütuna yerleştirdi. Tablosunda henüz bulunmamış elementler için boşluklar bıraktı ve bu elementlerin özelliklerini önceden tahmin etti. Galyum ve germanyum bulunduğunda özelliklerinin tahminlere büyük ölçüde uyması tabloya duyulan güveni artırdı. Mendeleyev bazı yerlerde özellik benzerliğini korumak için atom kütlesi sırasını bozdu; örneğin tellürü, atom kütlesi daha küçük olan iyottan önce yerleştirdi.
Atom numarası ve modern periyodik sistem
Henry Moseley 1913'te yaptığı çalışmalarla her elementin çekirdek yükünü, yani atom numarasını belirledi. Elementler atom numarasına göre sıralanınca Mendeleyev'in tablosundaki sıra bozuklukları kendiliğinden ortadan kalktı. Modern periyodik sistem elementlerin artan atom numarasına göre dizilmesine dayanır: elementlerin özellikleri atom numarasına bağlı olarak düzenli aralıklarla tekrarlanır.
Periyot ve gruplar
Periyodik sistemde yatay satırlara periyot, düşey sütunlara grup denir. Yedi periyot ve 18 grup vardır. A grupları (1A–8A) baş grup elementlerini, B grupları geçiş metallerini içerir. Gruplar günümüzde soldan sağa 1'den 18'e kadar da numaralandırılır; bu düzende 1A ve 2A grupları 1. ve 2. gruplara, 3A ile 8A arasındaki gruplar ise 13 ile 18. gruplara karşılık gelir. Tablonun altında iki satır hâlinde lantanitler ve aktinitler yer alır. Aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri benzerdir.
A gruplarının adları
A gruplarının yaygın adları şunlardır:
- 1A: alkali metaller (hidrojen bu grupta yer alır ama alkali metal değildir)
- 2A: toprak alkali metaller
- 3A: toprak metalleri (bor grubu)
- 4A: karbon grubu
- 5A: azot grubu
- 6A: oksijen grubu
- 7A: halojenler
- 8A: soy (asal) gazlar
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Mendeleyev'in tablosu ile modern periyodik sistem arasındaki temel fark nedir? Mendeleyev'in tellür ile iyotun yerini değiştirmesi modern sistemde neden sorun olmaz?
Çözüm. Mendeleyev elementleri artan atom kütlesine göre sıraladı; modern periyodik sistem ise artan atom numarasına göre düzenlenmiştir. Tellürün atom kütlesi iyotunkinden büyüktür, ama atom numarası (52) iyotunkinden (53) küçüktür. Bu yüzden atom numarasına göre yapılan sıralamada tellür zaten iyottan önce gelir ve özellik benzerliği bozulmaz.
Örnek 2. Halojenler yeni numaralandırmada kaçıncı gruptur? 13. grup hangi A grubuna karşılık gelir ve adı nedir?
Çözüm. Halojenler 7A grubudur; 3A ile 8A arasındaki gruplar 13 ile 18. gruplara karşılık geldiği için 7A grubu 17. gruptur. 13. grup ise 3A grubudur ve toprak metalleri (bor grubu) olarak adlandırılır. Aynı mantıkla soy gazlar 18. grupta, alkali metaller 1. grupta bulunur.
Sık yapılan hatalar
- Modern periyodik sistemin atom kütlesine göre düzenlendiğini sanmak; ölçüt atom numarasıdır.
- Hidrojeni 1A grubunda bulunduğu için alkali metal saymak.
- Periyot ile grubu karıştırmak: periyot yatay satır, grup düşey sütundur.
- Mendeleyev: atom kütlesi ve boşluklar; modern sistem: atom numarası.
- 7 periyot, 18 grup; 3A–8A grupları 13–18. gruplardır.
- 1A alkali, 2A toprak alkali, 7A halojen, 8A soy gaz.