Konu anlatımı
Türklerin İslam'ı gönülden benimsemesinde en etkili isimlerden biri Ahmed Yesevi'dir. O, dinin ilkelerini halkın anlayacağı bir dille anlatmış ve yetiştirdiği öğrencilerle geniş bir coğrafyayı etkilemiştir. Bu alt başlıkta Ahmed Yesevi'nin hayatını, hikmetlerini ve etkisini göreceksin.
Hayatı
Ahmed Yesevi 12. yüzyılda Türkistan'da yaşamıştır. Bugünkü Kazakistan sınırları içindeki Sayram'da doğmuş, Yesi şehrine yerleşmiş ve 1166'da burada vefat etmiştir; Yesevi adı bu şehirden gelir. Yesi bugün Türkistan adıyla anılır ve türbesi buradadır. Buhara'da dönemin tanınmış bilginlerinden Yusuf Hemedânî'nin öğrencisi olmuş, sonra Yesi'ye dönerek halkı eğitmeye başlamıştır. Türkistan'ın manevi önderi anlamında “Pîr-i Türkistan” diye anılır.
Hikmetler
Ahmed Yesevi, öğütlerini dönemin ilim dili olan Arapça ya da edebiyat dili olan Farsça yerine, halkın konuştuğu Türkçeyle söylemiştir. Hece ölçüsüyle ve dörtlükler hâlinde söylediği bu şiirlere hikmet denir; hikmetlerin toplandığı esere Divan-ı Hikmet adı verilir. Hikmetlerde Allah sevgisi, Hz. Peygamber'e bağlılık, doğruluk, alçakgönüllülük, yoksulu ve yetimi gözetme, gönül kırmama işlenir. Kolay ezberlenen bu şiirler, okuma yazma bilmeyenlere bile ulaşmış, kuşaktan kuşağa aktarılmıştır.
Etkisi
Ahmed Yesevi'nin yetiştirdiği dervişler Orta Asya'nın bozkırlarına dağılmış, onun yolunu izleyenler sonraki yıllarda Anadolu'ya ve Balkanlara ulaşmış; gittikleri yerlerde aynı sade dille İslam'ı anlatmıştır. Bu dervişler Horasan erenleri olarak da anılır. Onun açtığı yola Yesevilik denir. Anadolu'da Hacı Bektaş Veli ve Yunus Emre gibi gönül erlerinin anlayışında Yesevi geleneğinin izleri görülür. Ahmed Yesevi'nin önemi, İslam'ı Türklerin kendi diliyle ve kendi kültürü içinde anlatarak yeni dinin içtenlikle benimsenmesini sağlamasıdır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1. Ahmed Yesevi'nin yaşadığı çevrede halkın çoğu göçebeydi ve okuma yazma bilmiyordu; ilim dili ise Arapçaydı. Yesevi'nin öğütlerini Türkçe ve kolay ezberlenen şiirlerle söylemesi nasıl bir sonuç doğurmuştur? Bu tercih onun hangi yönünü gösterir?
Çözüm. Türkçe ve ezberlenebilir şiirler, dinî bilginin yalnız medrese çevresinde kalmayıp çadırlara, yaylalara ve köylere ulaşmasını sağlamıştır. Böylece İslam'ın inanç ve ahlak ilkeleri geniş halk kitlelerince anlaşılmış ve benimsenmiştir. Bu tercih, Ahmed Yesevi'nin bilgiyi halka ulaştırmayı önemsediğini, muhatabının dilini ve kültürünü gözeten bir eğitimci olduğunu gösterir.
Örnek 2. Bir öğrenci “Ahmed Yesevi Anadolu'da yaşamış ve Mesnevî'yi yazmıştır.” demektedir. Bu cümledeki iki yanlış nedir?
Çözüm. Birinci yanlış yerle ilgilidir: Ahmed Yesevi Anadolu'da değil, Türkistan'da yaşamıştır; Anadolu'ya gelenler onun yolunu izleyen dervişlerdir. İkinci yanlış eserle ilgilidir: Mesnevî, Konya'da yaşayan Mevlânâ'nın Farsça eseridir. Ahmed Yesevi'nin eseri ise Türkçe hikmetlerin toplandığı Divan-ı Hikmet'tir. Gönül erleriyle ilgili sorularda kişi, yer ve eser eşleştirmesine dikkat etmek gerekir.
Sık yapılan hatalar
- Ahmed Yesevi'yi Anadolu'da yaşamış sanmak; Türkistan'da yaşamıştır.
- Hikmeti herhangi bir özlü söz saymak; burada hikmet, Ahmed Yesevi'nin öğretici Türkçe şiirlerinin adıdır.
- Divan-ı Hikmet'i Farsça bir eser sanmak; hikmetler Türkçedir.
- Ahmed Yesevi: 12. yüzyıl, Türkistan, Pîr-i Türkistan.
- Hikmet: sade Türkçeyle söylenmiş öğretici şiir; eser: Divan-ı Hikmet.
- Yolunu izleyen dervişler İslam'ı Anadolu'ya ve Balkanlara taşıdı.